Catacombes - "Vương quốc người chết" trong lòng Paris

Bên trong hầm mộ Catacombes, quận 14, Paris.Pixabay/tdfugere

Thùy Dương 

Đến với Paris, du khách thường bị choáng ngợp trước những công trình kiến trúc hoành tráng, lộng lẫy như tháp Eiffel, nhà thờ Đức Bà Paris, nhà thờ Sacré-Coeur trên đồi Monmartre, Khải Hoàn Môn, bảo tàng Louvre, điện Panthéon… hay các cảnh quan thơ mộng bên dòng sông Seine. Nhưng không mấy ai biết được trong lòng đất Paris ẩn chứa một bí mật lớn. Đó là Catacombes de Paris - hầm mộ Paris.

Catacombes là một hầm xương cốt, một nghĩa trang khổng lồ, nơi chứa hơn 6 triệu bộ hài cốt. Nhìn rộng ra, Catacombes là một hệ thống chằng chịt các đường hầm sâu vài chục mét dưới lòng đất, dài tổng cộng gần 350km, sâu trung bình 20m dưới lòng đất, nhưng có những đoạn đường hầm sâu tới 60m, có những khu vực hầm được chia thành nhiều tầng. Catacombes là một mê cung trong lòng đất, phần lớn nằm ở vùng tả ngạn sông Seine (từ Odéon đến công viên Montsouris) và một số khu vực ở hữu ngạn sông Seine (Montmartre, Belleville và Ménilmontant).

Từ nghĩa trang Những người vô tội với hầm mộ Catacombes

Ngược dòng thời gian, vào ngày 09/11/1785, Tham Chính Viện Pháp quyết định đóng cửa nghĩa trang Cimetière des Innocents, tạm dịch là nghĩa trang Những người vô tội, nghĩa trang lớn nhất Paris thời đó. Nghĩa trang Innoncents nằm ở khu Chatelet, Paris. Sau 10 thế kỷ tồn tại, nghĩa trang đã trở nên quá tải sau nhiều cuộc chiến tranh, dịch bệnh, đặc biệt là đại dịch tả hồi thế kỷ XIV, thêm vào đó, nghĩa trang gây nhiều vấn đề vệ sinh cho cư dân xung quanh. Tham Chính Viện quyết định cải tạo khu mỏ đá cũ bỏ hoang ở ngoại ô Paris thành hầm chứa xương cốt « Catacombes » và chuyển về đó toàn bộ hài cốt ở nghĩa trang Innocents. Tên gọi Catacombes de Paris được đặt dựa theo tên Catacombes của Roma, Ý, vốn là từ dùng để chỉ một nghĩa trang thời cổ đại ở Roma. Phải mất hai năm, chính quyền thành phố Paris mới chuyển hết được số hài cốt từ nghĩa trang Innocents về Catacombes.

Từ năm 1787 đến năm 1814, nhiều nghĩa trang khác ở Paris cũng bị dẹp bỏ, và xương cốt những người quá cố đều được chuyển về hầm xương cốt của thành phố, từ dân thường tới các nhân vật nổi tiếng trong lịch sử như nhà văn Rabelais thời Phục Hưng, nhà soạn kịch vĩ đại Racine thế kỷ 17, bộ trưởng tài chính Pháp Colbert dưới thời dưới thời vua Louis XIV, nhà văn - nhà triết học, tư tưởng chính trị - xã hội Montesquieu, người nổi tiếng với tác phẩm De l’esprit des lois (Tinh thần pháp luật) và học thuyết chính trị tam quyền phân lập, tách biệt quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ; nhiều lãnh đạo cuộc Cách mạng tư sản Pháp như Danton, Robespierre… Những người lính thiệt mạng trong các cuộc chiến thời Cách Mạng Tư Sản Pháp cũng được chôn cất tại hầm mộ này.

Vốn là một mỏ đá cũ, Catacombes có nhiều nhánh, nhiều lối vào, và thêm nhiều đường hầm bí mật được đào từ các nhà thờ và bệnh viện ở Paris, tạo thành một mê cung chằng chịt dưới lòng đất. Xương cốt được vứt chồng đống sát tường, chất cao từ nền tới tận trần hầm. Các bộ xương được xếp ngay ngắn hơn, thành hàng, thành lối, thành tầng, thành lớp. Xương còn được dùng để trang trí các phòng trong hầm mộ, nhiều xương chày, xương đùi và xương sọ được xếp thành các bức tranh, chữ thập, đường viền…

Ngay từ khi được hình thành, Catacombes de Paris đã thu hút sự tò mò, hiếu kỳ của nhiều người, kể cả các nhân vật nổi tiếng như bá tước xứ Artois, sau này là vua Charles X của Pháp trị vì giai đoạn 1824-1830, Hoàng đế Áo François I, Hoàng đế Pháp Napoléon III…

Là một mê cung khổng lồ, đã có nhiều người bị lạc, thậm chí là thiệt mạng trong Catacombes. Được lưu truyền nhiều nhất là câu chuyện về Philibert Aspairt, vốn là người gác cổng tu viện Val-de-Garde thời Cách Mạng Tư Sản Pháp. Vào tháng 11/1793, ông Philibert Aspairt chui xuống đường hầm Catacombes theo một lối đi trong vườn tu viện. Nhưng rồi người ta không thấy ông trở lại. Theo nhiều phỏng đoán, Philibert Aspairt xuống Catacombes để đi tìm một loại rượu ngon hảo hạng do các tu sĩ của tu viện Chartreux sản xuất và bảo quản trong hầm của tu viện, nhưng ông đi lạc và không thể tìm được lối lên mặt đất.

Phải đến 11 năm sau, người ta mới xác định được, ở đường hầm chạy dưới con phố ngày xưa gọi là phố Địa Ngục (rue d’Enfer), thi thể của người đàn ông xấu số đó nhờ bộ chìa khóa bên hài cốt. Ông Philibert Aspairt được an táng ngay tại chỗ, trên bia mộ có khắc hàng chữ : « Tưởng nhớ Philibert Aspairt, người đi lạc ngày 03/11/1793, thi thể được tìm thấy 11 năm sau và được an táng ngay tại chỗ, vào ngày 30/04/1804 ».

Các bộ hài cốt được đưa xuống Catacombes lần cuối cùng vào năm 1859, khi bá tước Haussmann quy hoạch lại thành phố Paris. Từ những năm 1990, để tránh sự cố cho những người hiếu kỳ, mạo hiểm, sở Cảnh Sát Paris đã cho lấp các lối vào hầm mộ. Một khu vực đường hầm Catacombes dài 1,5 km, trong đó khu vực có xếp xương cốt kéo dài 800m, gần quảng trường Denfert-Rochereau, quận 14, được mở cửa chính thức cho khách tham quan. Mỗi chuyến thăm kéo dài 45 phút, nhưng du khách thường phải xếp hàng khá lâu, thậm chí tới vài tiếng đồng hồ, do lượng khách tham quan khá đông và theo quy định, chỉ được tối đa 200 người có mặt trong hầm mộ cùng lúc.

Nhằm đảm bảo an toàn cho du khách và tránh tình trạng lấy trộm xương trong hầm mộ làm đồ lưu niệm, ban quản lý Catacombes quy định du khách chỉ được mang túi có kích thước tối đa 40x30cm. Để xuống hầm mộ, du khách phải trèo bộ 130 bậc thang còn lối lên có 83 bậc. Nhiệt độ trong hầm mộ thường ổn định vào khoảng 14 độ C. Ngay ở phía trên lối vào hầm mộ, có dòng chữ khắc được trên đá : « Hãy dừng chân ! Nơi đây là vương quốc của người chết ».

Cataphile và khu vực cấm trong hầm mộ Catacombes

Ngoài khu vực chính thức tại khu phố Denfert-Rochereau, vẫn có rất nhiều người ưa thích các chuyến phiêu lưu, thám hiểm, cảm giác mạnh, đặc biệt là giới trẻ, tự đi khám phá mê cung Catacombes. Anh Mạnh Hà, người đã từng có một chuyến đi như vậy chia sẻ :

« Có rất nhiều người, hay được gọi là cataphile, thường xuyên đi khám phá và vẽ bản đồ của các khu vực cấm này. Bởi vì nó rất rộng, như một cái mê cung lớn. Nếu không có bản đồ thì rất nguy hiểm. Tôi có may mắn được tham quan cái khu vực cấm này cùng với một cataphile. Anh ấy là người Pháp, đồng nghiệp của một người bạn. Ban ngày anh ấy là một kĩ sư tin học, ban đêm là nhà thám hiểm.

Để tham quan thì cần mang theo đèn pin, đi ủng, vì nhiều đoạn đường hầm bị ngập nước, và chắc chắn là không nên mặc quần áo đẹp rồi. Chúng tôi có khoảng hơn 10 người, hẹn gặp nhau ở trên một đường tàu bỏ hoang. Lối vào rất bé và khá sâu. Nhưng khi vào trong thì lại tương đối cao, rộng, không đến mức phải cúi gập người để đi lại. Nếu tôi nhớ không lầm thì chuyến đi kéo dài khoảng 8 tiếng, từ 9h tối đến 5h sáng hôm sau.

Có khá nhiều điều thú vị trong chuyến đi. Ví dụ, tôi rất ngạc nhiên vì có nhiều người như thế ở dưới đó, cứ 15 - 30 phút là chúng tôi lại gặp một nhóm người cũng đang đi thăm quan ở dưới đó. Thỉnh thoảng lại thấy một nhóm đang bật nhạc, ngồi uống bia, như trên mặt đất vậy. Trong lúc đi thì có nhiều đoạn đường hầm bị sạt lở, do nước mưa ngấm vào. Nhiều đoạn bị lụt đến ngang người, cần phải bám vào cạnh tường để đi qua. Tôi vẫn còn hình dung ra đoạn này vì hình như có 1 bạn trong đoàn bị ngã, ướt gần hết ở đó.

Tất nhiên, phần chúng tôi chờ đợi nhất là khu hài cốt. Trước khi đi, tôi tưởng tượng là sẽ có một khu được xây dựng khang trang để chứa hài cốt. Nhưng thực ra thì hoàn toàn ngược lại. Xương người được đặt vào trong những cái hang, la liệt khắp nơi, trên nền đất, trên cạnh tường, xếp thành đống. Mỗi cái hang như vậy chứa khoảng vài ngàn bộ hài cốt. Bọn tôi cũng đã dừng lại ngồi trong một số các phòng như vậy, ngồi tâm sự và kể chuyện "ma”. Có bạn cầm khúc xương, hoặc đầu lâu để nhìn hoặc chụp ảnh. Phần lớn các bộ hài cốt đã khô và giữ nguyên hình dạng, ngoại trừ có một phòng là vẫn còn mùi. Tổng cộng là bọn tôi tham quan khoảng 4, 5 phòng như thế ».

Trả lời câu hỏi của RFI tiếng Việt về cảm giác khi đi lang thang, khám phá Catacombes, anh Hà cho biết :

« Trước khi đi thì tôi có cảm giác hơi sợ sợ, vì tín ngưỡng người Việt của chúng ta phần lớn là tôn trọng, thậm chí là sợ người đã khuất. Nhưng thực tế khi tôi tiếp xúc thật, nhìn, sờ, ngồi cạnh nhiều bộ hài cốt như thế, thì cũng không đáng sợ lắm. Tôi dần có cảm giác là xương cốt người chết cũng rất là bình thường, như mọi thứ mà mình thấy nhìn hàng ngày vậy. Chuyến đi đã cho tôi một trải nghiệm rất tuyệt vời mà không phải dễ có được. Một chuyến du lịch trong lòng đất, như trong truyện của Jules Verne, ở ngay nơi mình đang sống cho tôi thêm những hiểu biết về lịch sử thành phố Paris ».

Từ vài năm nay, có khoảng 500.000 du khách tới thăm Catacombes mỗi năm, trong đó hơn một nửa là du khách nước ngoài. Vào dịp lễ hội Halloween 2015, chính quyền thành phố Paris đã quyết định giao cho trang Airbnb tìm 1 cặp khách nghỉ qua đêm 31/10 trong hầm mộ Catacombes. Đổi lại, trang Airbnb trả cho Paris số tiền 300.000 euro, để thành phố có thêm kinh phí tu sửa hầm mộ. Ý tưởng của thành phố Paris đã bị nhiều đảng phái chính trị, nhất là đảng cánh hữu Những Người Cộng Hòa (LR) phản đối.

Còn Airbnb hứa hẹn hai du khách ưa cảm giác mạnh sẽ có một « trải nghiệm độc nhất vô nhị », một đêm ngủ bên 6 triệu hồn ma, một đêm mà theo như Airbnb là « Quý vị sẽ là người duy nhất còn sống và thức dậy trong hầm mộ Paris ». Để được tuyển chọn và không phải trả tiền phòng, kèm theo một bữa ăn tối dưới ánh nến và một buổi hòa nhạc cổ điển ngay trong hầm mộ, các ứng viên phải viết thư trả lời câu hỏi : « Tại sao quý vị nghĩ rằng có đủ can đảm để ngủ trong hầm mộ? » Người thắng cuộc năm 2015 là một luật sư người Brazil và mẹ của anh.

Catacombes đặc biệt đông khách vào dịp lễ hội Halloween. Theo một thăm dò ý kiến năm 2016 trên trang mạng Lastminute.com chuyên về du lịch, hầm mộ Paris là điểm đến hấp dẫn thứ ba tại châu Âu vào mùa Halloween, chỉ sau lâu đài Dracula ở Transylvania và tháp Luân Đôn ở Anh Quốc.

Nếu có dịp tới Paris, mời quý vị xuống lòng đất, thăm « Vương quốc của người chết » trong lòng kinh đô hoa lệ, để cảm nhận, để hiểu thêm một phần lịch sử Paris, nơi vẫn còn nhiều bí mật đang chờ được khám phá.

-->Đọc tiếp...

850 năm ngày xây dựng Nhà Thờ Đức Bà Paris

Tuấn Thảo

Cách đây hơn 8 thế kỷ, vào năm 1163, vua nước Pháp thời bấy giờ là Louis VII và Đức Giáo hoàng Alessandro III đặt viên đá đầu tiên để khởi công xây cất Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Giai đoạn đầu là xây dựng chính điện thánh đường do giám mục Maurice de Sully điều hành. Mãi đến hai thế kỷ sau, công trình xây cất mới chính thức hoàn tất. Năm 2013, nước Pháp tổ chức lễ hội ăn mừng sinh nhật lần thứ 850 của Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Chương trình lễ hội sẽ kéo dài một năm, từ trung tuần tháng 12 năm 2012 cho đến ngày cuối năm 2013. Kể từ đầu năm nay, quảng trường và mặt tiền Nhà Thờ Đức Bà Paris đã được tân trang lộng lẫy, huy hoàng. Sự kiện một công trình kiến trúc đồ sộ như vậy vẫn còn đứng vững có thể được xem như nhờ có phép lạ. Nhà Thờ Đức Bà vẫn tồn tại sau bao thăng trầm lịch sử, trải qua giai đoạn đập phá thời Cách mạng Pháp hay xung đột giao tranh thời Đệ Nhị Thế Chiến.

Từ ngày đặt viên đá xây dựng đầu tiên cho tới tận ngày hôm nay, hình tượng của Nhà Thờ Đức Bà Paris đã gắn liền với lịch sử nước Pháp. Chính tại nơi này mà vào năm 1230, vua Saint-Louis đã làm lễ rước vòng gai của Đức Chúa. Đội quân Thập Tự Chinh đã đưa thánh tích này từ Constantinople về Paris. Năm 1455, phiên xử nhằm minh oan và phục hồi danh dự của thánh Jeanne d’Arc đã diễn ra tại chính điện Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Hơn ba thế kỷ sau, hoàng đế Napoléon Đệ Nhất đã chọn nơi này làm lễ đăng quang vào năm 1804, với sự hiện diện của Đức Giáo hoàng Pie VII. Vào cuối tháng 8 năm 1944, chuông nhà thờ đã ngân vang khi tướng De Gaulle bước vào chính điện để tưởng niệm các binh sĩ trận vong nhân ngày giải phóng thủ đô Paris khỏi ách chiếm đóng của quân đội Đức Quốc Xã.

Vào ngày 12 tháng 12 vừa qua, Tổng Giám Mục Paris Đức Hồng y André Vingt-Trois, đã khai mạc chương trình sinh hoạt với sự hiện diện của bộ trưởng bộ Nội Vụ Pháp Manuel Valls và thị trưởng Paris, ông Bertrand Delanoë. Quảng trường mặt tiền của nhà thờ đã được thiết kế thành Lộ trình của Đức Bà, và toàn bộ các sinh hoạt đều đặt dưới sự phối hợp của tổ chức mang tên "Notre Dame de Paris 2013". Ông Jean François Lemercier, tổng thư ký ban tổ chức chương trình kỷ niệm sinh nhật lần thứ 850 của Nhà Thờ Đức Bà Paris cho biết vài nét chính:

Trong khuôn khổ chương trình sinh hoạt nhằm kỷ niệm 850 năm ngày xây dựng Nhà Thờ Đức Bà Paris, mục tiêu đầu tiên của chúng tôi là đón tiếp 20 triệu khách, bao gồm các đoàn thăm viếng và khách hành hương. Ngoài công việc hướng dẫn du khách, văn phòng thông tin của chúng tôi còn có nhiệm vụ phối hợp điều hành các sinh hoạt. Chẳng hạn như chúng tôi lập ra nhiều lộ trình viếng thăm: mục đích là tạo điều kiện cho khách tham quan và khách hành hương khám phá Nhà Thờ Đức Bà Paris dưới nhiều góc độ khác nhau : nghệ thuật kiến trúc, lịch sử công trình, các buổi lễ thánh nhạc, các sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh.

Rất nhiều ấn phẩm được xuất bản nhân dịp này để phản ánh công việc bảo tồn Nhà Thờ Đức Bà Paris qua bao giai đoạn lịch sử. Chương trình kỷ niệm 850 năm Nhà Thờ Đức Bà Paris kéo dài trong vòng một năm, trong đó có nhiều sự kiện quan trọng, trùng hợp với những ngày lễ lớn của người Công giáo như lễ Phục Sinh, lễ Thăng Thiên, lễ Chư Thánh … Ngoài ra, Tổng giáo phận Paris còn chủ trì nhiều sinh hoạt biểu tượng gắn liền với lịch sử của Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Vào ngày 9 tháng Hai năm 2013, sẽ có lễ rước chuông. Sau khi trùng tu mặt tiền Nhà Thờ Đức Bà Paris, chúng tôi sẽ rước 9 quả chuông đồng từ vùng Normandie về Paris, rồi gắn lên tháp chuông nhà thờ. Còn ngày 6 tháng Năm năm 2013, là ngày hội thế giới của đàn ống (orgue), nhân dịp này chúng tôi phối hợp với rất nhiều thánh đường trên toàn cầu, để cùng tổ chức 850 buổi lễ thánh nhạc trên năm châu lục. Một cách tượng trưng, chúng tôi muốn thắp sáng 850 ngọn nến để mừng sinh nhật 850 tuổi của Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Không phải ngẫu nhiên mà Nhà Thờ Đức Bà Paris đã chọn trung tuần tháng Hai năm 2013 làm lễ rước chuông. Các quả chuông đồng được trùng tu tại thị trấn Villedieu les Poêles, ở vùng Normandie, nơi có truyền thống lâu đời rèn đúc chuông nhà thờ. Sau khi làm lễ phước lành, các quả chuông đồng sẽ được đưa về tháp chuông Nhà Thờ Đức Bà. Giáo sư Jean Pierre Cartier, chuyên nghiên cứu về nghệ thuật và lịch sử Paris cho biết ý nghĩa của sự kiện này :

Vào ngày 10 tháng Hai năm 1638, tức cách đây gần bốn thế kỷ, vua Louis XIII đã ký một chỉ dụ, qua đó nhà vua thề nguyện lòng mộ đạo cũng như sự trung thành đối với Giáo hội. Cũng cần biết rằng vào thời đó, nước Pháp chưa có thể chế tam quyền phân lập, và vương triều thời bấy giờ khẳng định Công giáo như một quốc giáo. Nhưng điều quan trọng hơn nữa, là qua văn thư này, nhà vua Louis XIII đã cho tiến hành một kế hoạch trùng tu quan trọng, không những nhằm mục đích bảo tồn mà còn góp phần xây dựng thêm để khuếch trương tầm vóc của Nhà Thờ Đức Bà Paris.

Tính chất nguy nga, đồ sộ của Vương cung Thánh đường không phải được xây cất một sớm một chiều, mà là nhờ vào sự kết hợp của nhiều kiến trúc sư (Jean de Chelles, Pierre de Montreuil, Pierre de Chelles, Jean Ravy, Jean le Bouteiller, Viollet le Duc …) qua nhiều thời kỳ khác nhau, nâng công trình xây dựng này lên hàng đầu nghệ thuật kiến trúc gothic. Điều mà khách tham quan cũng như khách hành hương nhìn thấy tận mắt là kết quả chung cuộc của một công trình xây dựng, nhưng đa số chúng ta ít nhận thức được tất cả những giọt mồ hôi và nước mắt đã đổ xuống để giúp cho Nhà Thờ Đức Bà Paris đứng vững để rồi tỏa sáng cho tới tận ngày nay.

Chỉ dụ của vua Louis XIII đánh dấu một cột mốc lịch sử quan trọng, vì các triều vua sau đó tiếp tục tài trợ việc bảo tồn công trình này. Ngay bên trong Nhà Thờ Đức Bà Paris, có rất nhiều tác phẩm nghệ thuật lớn, trong số này có một bức tượng điêu khắc nổi tiếng đặt ở bàn thờ chính điện. Bức tượng cho thấy vua Louis XIII quỳ gối bên phải Đức Mẹ Maria, nhà vua ở trong tư thế dâng hiến vương miện cho Thánh Nữ Bác Ái (La Pieta) để thề nguyện lòng trung thành với Đức Mẹ.

Một trong những sinh hoạt nổi bật của chương trình kỷ niệm 850 năm ngày xây dựng Nhà Thờ Đức Bà Paris, chính là các buổi lễ thánh nhạc. Hàng năm, Nhà Thờ Đức Bà Paris tổ chức khoảng 100 buổi trình diễn thánh ca kết hợp dàn đàn ống với các ca đoàn nhà thờ cũng như với các học sinh nhạc viện Nhà Thờ Đức Bà Paris. Ông Simon Cnockaert, giám đốc khoa Thánh nhạc cho biết :

Ngay từ thời khởi công xây dựng Nhà Thờ Đức Bà Paris, đã nảy sinh một phong trào sáng tác thánh nhạc. Phong trào này đánh dấu ngày khai sinh thể loại thánh ca đa âm phức điệu không những ở Pháp mà còn trên toàn châu Âu. Trước đó, vào thời Trung Cổ, thánh ca nhà thờ thường theo truyền thống đơn âm như thánh ca Gregory, ban đầu chỉ phổ biến trong các tu viện. Phong trào này sẽ phất triển rất mạnh, hình thành nguyên một trường phái riêng biệt hẳn hoi trong âm nhạc hàn lâm, cổ điển và nhiều tác giả lớn trải qua nhiều thế kỷ sau đó tại châu Âu từ Johannes Brahms, Anton Bruchner đến Félix Mendelson, từ Wolfgang Amadeus Mozart đến Johann Sebastian Bach đều đã góp công sáng tác làm giàu thêm bộ vựng tập.

Khoa thánh nhạc của Nhà Thờ Đức Bà Paris chẳng những duy trì truyền thống này mà còn tìm cách khuyến khích các soạn giả thời nay tiếp tục con đường sáng tác thánh nhạc như trường hợp của nhạc sĩ Yves Castagnet. Ngoài ca đoàn của Nhà Thờ Đức Bà Paris, chúng tôi còn mời nhiều ca đoàn đến từ các quốc gia khác sang Paris biểu diễn. Các buổi trình diễn ở đây đều miễn phí vì mục tiêu hàng đầu không phải là kinh doanh lợi nhuận hay nhằm mục đích tiêu khiển giải trí, mà là làm giàu đời sống tâm linh của khách hành hương hay người thăm viếng đến từ thập phương.

Về phần mình, đô trưởng Paris, ông Bertrand Delanoë, sau khi tham gia buổi lễ khai mạc chương trình Notre Dame de Paris 2013, cho biết cảm nhận của ông cũng như ý nghĩa của chương trình sinh hoạt trong vòng 12 tháng liên tục nhằm kỷ niệm 850 năm ngày xây dựng Nhà Thờ Đức Bà đối với Tòa Đô chính Paris :

Tại thành phố Paris, ít có một địa điểm nào mà lại thấm nhuần cái hồn của thủ đô nước Pháp cho bằng Nhà Thờ Đức Bà. Khoản thời gian dài 850 năm đã tạo cho công trình này một bề dầy lịch sử đáng kể, nhưng bên cạnh đó còn có cái quan hệ tình cảm gắn bó mật thiết của người dân thủ đô đối với Nhà Thờ Đức Bà Paris. Một sự kiện quan trọng khác là Nhà Thờ Đức Bà Paris là một trong những công trình kiến trúc lịch sử thu hút nhiều lượt du khách nhất.

Tính trung bình, hàng năm, Nhà Thờ Đức Bà Paris lôi cuốn 14 triệu lượt du khách, và đặc biệt năm nay, nhân dịp sinh nhật 850 tuổi, công trình này sẽ thu hút khoảng 20 triệu lượt khách thăm viếng. Đối với tôi, điều này rất có ý nghĩa : cho dù khách thăm viếng đến từ các vùng miền khác của nước Pháp hay là du khách nước ngoài, cho dù đối tượng này là người không theo đạo Chúa hay là khách hành hương mộ đạo, thì tất cả đều muốn chiêm ngưỡng tận mắt Nhà Thờ Đức Bà Paris. Vẻ đẹp lạ thường cũng như tầm vóc đồ sộ của công trình đã biến Nhà thờ Đức Bà Paris thành một kiệt tác, một kỳ quan, điều đó vượt lên trên sự khác biệt quan điểm.

Nhà thờ mở rộng cánh cửa để tiếp đón mọi người, bất kể quốc tịch, màu da, địa vị xã hội, hay khác biệt tín ngưỡng. Rất có thể là nhà văn Victor Hugo trong tác phẩm văn học của ông (Thằng gù Nhà Thờ Đức Bà Paris) đã góp phần không nhỏ trong việc xây dựng trong tâm trí của du khách một hình ảnh rất đẹp : Nhà Thờ Đức Bà Paris do vua chúa xây cất nhưng không phải thuộc quyền sở hữu đế vương mà lại dành cho tất cả mọi người. Thông điệp ấy vẫn còn giá trị biểu tượng cho tới tận ngày nay.

-->Đọc tiếp...

Hiểu đúng về tinh thần Quý Tộc

Khi nói đến giới quý tộc, nhiều người thường nghĩ ngay đến cuộc sống xa hoa, phú quý và nhiều người hầu kẻ hạ. Nhưng những nhận định đó hoàn toàn chưa chuẩn xác.

Tại trường nội trú Eton nổi tiếng của nước Anh, học trò phải ngủ trên tấm phản cứng, ăn uống đạm bạc và chịu sự giáo dục vô cùng nghiêm khắc. Thực tế vấn đề này không có gì lạ, vì tinh thần quý tộc mà người Tây phương tôn thờ không phải tinh thần phát tài nhanh chóng, không phải cuộc sống nhàn hạ xa xỉ, khôn lỏi giành ngôi cao; đó là tinh thần tiên phong hướng tới những giá trị về vinh dự, trách nhiệm, dũng khí, kỷ luật.

Khác biệt giữa Phú và Quý

Những trường học kiểu quý tộc nổi tiếng thường dạy học trò rất nghiêm khắc và gian khổ, mục đích để bồi dưỡng tinh thần kỷ luật và ý thức hợp tác của học sinh. Quý tộc là phải tràn đầy khả năng tự kiềm chế, có tinh thần mạnh mẽ, và tinh thần này cần được bồi dưỡng rèn luyện từ thưở nhỏ.

Trường nội trú Eton là một trường đã áp dụng phương pháp này để đào tạo được nhiều nhân tài ưu tú, ví dụ như tướng Wellington, người từng đánh bại Napoleon. Tướng Wellington là nhân vật rất nổi tiếng trong lịch sử quân sự thế giới, từng có một sự tích nổi tiếng về ông trước trận chiến sinh tử với Napoleon.

Khi đó bất chấp hỏa lực nguy hiểm, tướng Wellington vẫn xông pha lên tiền tuyến theo dõi đối thủ, thấy thế người tham mưu khuyên ông sớm trở về, vì tiền tuyến quá nguy hiểm, nhưng Wellington cứ đứng bất động, viên tham mưu đành hỏi “Ngài có nhắn nhủ gì nếu không may tử trận?” Wellington vẫn không buồn quay người lại, cứ đứng yên đáp: “Nhắn với mọi người, trăn trối  của ta là giống như ta đang đứng ở đây”.

Cuộc sống quý tộc theo tưởng tượng của đa số người hiện nay là ở trong biệt thự xa hoa, đi trên những siêu xe…là chỉ tay năm ngón tùy tiện sai khiến người khác… Thực tế đây không phải là tinh thần quý tộc mà chỉ là thứ tinh thần của lớp nhà giàu mới nổi. Trong quan niệm của nhiều người, trường học quý tộc cần được hưởng thụ các điều kiện quý tộc, có cuộc sống quý tộc vương giả.

Nhưng thực tế, học sinh học trường quý tộc Anh quốc phải ngủ giường cứng, ăn uống đạm bạc, hàng ngày phải tiếp nhận chương trình rèn luyện gian khổ hơn nhiều so với những trường dành cho giới bình dân. Đa số người ta thường đánh đồng khái niệm Phú và Quý. Thực tế hai khái niệm này thuộc hai cảnh giới khác nhau: Phú là chỉ về vật chất, Quý là chỉ về tinh thần.

Trong tinh thần quý tộc, trước tiên là chỉ về ý thức tự kỷ luật, phải nghiêm khắc, dâng hiến bản thân phục vụ quốc gia. Hoàng tử William và Hoàng tử Harry của Anh có thể xem là dẫn chứng điển  hình của tinh thần quý tộc.

Hoàng gia Anh đã gửi họ vào học tại Học viện quân sự. Sau khi tốt nghiệp, Hoàng tử Harry bị đưa tới tiền tuyến tại Afghanistan để tham gia chiến đấu. Dù Hoàng gia Anh hiểu rõ vai trò quan trọng của Hoàng tử Harry, cũng nhận thức được sự nguy hiểm của tiền tuyến, nhưng họ càng hiểu rằng tinh thần hy sinh quên mình phụng sự quốc gia là nghĩa vụ thiêng liêng của quý tộc.

Có một câu chuyện nổi tiếng trong thời Thế chiến thứ Hai, khi đó Quốc vương Anh Edward đi thị sát tại một khu nhà ổ chuột ở London, ông đứng trước cửa một ngôi nhà xiêu vẹo hỏi bà cụ trong nhà: “Xin hỏi tôi có thể vào nhà được không?” Có thể thấy, tinh thần tôn trọng người khác, cho dù đó là người sống ở tầng đáy của xã hội, chính là tinh thần quý tộc .

Ngày 28/10/1910, một ông cụ 83 tuổi vì muốn giải tỏa khỏi nỗi giày vò đeo dai dẳng cả đời, đã dâng hết gia sản của mình chia cho người nghèo, sau đó rời bỏ trang viên rộng lớn đi lang thang và chết tại một bến xe hoang như một người vô gia cư…. Ông chính là nhà văn Nga vĩ đại Leo Tolstoy. Nhiều năm sau, nhà văn nổi tiếng người Áo Stefan Zweig đã đánh giá về Tolstoy: “Kết thúc cuộc đời như thế chính là sự vĩ đại của ông ấy… Nếu không như thế thì Leo Tolstoy sẽ không thuộc về nhân loại như hiện nay…”.

Cho dù số phận cuộc đời những nhân vật kể trên mỗi người mỗi khác, nhưng họ đều có điểm chung: mang thân phận và tinh thần quý tộc.

Tinh thần quý tộc còn bao hàm khí chất cao quý, nặng lòng yêu thương, đồng cảm, dám gánh trách nhiệm; đồng thời còn chỉ sức sống kiên cường, tôn nghiêm nhân cách, có lương tri, không nịnh hót, không yếu đuối, không cầu xin, không xin lòng thương hại; nhìn chung đó là nguyên tắc: thượng tôn mỹ đức và danh dự

Tinh thần độ lượng

Xã hội Tây phương cho đến tận thế kỷ 18 vẫn là xã hội do giới quý tộc làm chủ, dù giai đoạn lịch sử đó đã qua đi, nhưng đến nay nước Anh vẫn giữ lại tước hiệu Quý tộc. Ngày nay giai cấp tư sản Anh không phủ nhận vai trò của nó, không phê phán văn hóa tinh thần quý tộc, trái lại họ còn gửi con cái theo học các trường kiểu quý tộc, mua trang sức kiểu quý tộc, hàm tước quý tộc, họ muốn lưu giữ những nét đẹp của tinh thần quý tộc.

Cuộc chiến loạn tại Tây phương thời trung thế kỷ rất giống thời Xuân Thu Chiến Quốc tại Trung Quốc, trên chiến trường thì các bên là địch thủ nhưng sau chiến tranh họ lại trở thành bạn bè.

Năm 1135 trước Công nguyên, vua Henry của Anh quốc qua đời, hai người cháu trai của ông là Stephen và Henry II đều cho rằng mình là người có quyền thừa kế ngai vàng. Vì Stephen ở Anh nên đã giành được cơ hội lên ngôi; Henry II ở châu Âu biết tin đã phẫn nộ, và tổ chức một nhóm lính đánh thuê tấn công Stephen. Thời điểm đó Henry II còn rất trẻ, thiếu kinh nghiệm quân đội nên khi xuất binh đã không có kế hoạch chu đáo, khi quân binh đổ bộ lên đảo Anh thì mới phát hiện nguồn thực phẩm và tiền của đều cạn kiệt.

Phải giải quyết việc này thế nào? Henry II đã có lựa chọn mà đa số người ngày nay khó tin, đó là viết một lá thư cho đối thủ Stephen, nói rằng vì khi xuất binh thiếu chuẩn bị nên hiện đã không còn lương thực, liệu Ngài có thể trợ giúp cho tôi để tôi đưa những người lính đánh thuê này xuất ngũ trở lại châu Âu không? Stephen đã hào phóng cung cấp tiền của cho Henry II. Nhưng sau đó Henry II lại tiếp tục xuất binh đánh Stephen để giành ngôi vị.

Hành động này đối với người thường gọi là “vong ân bội nghĩa”, nhưng đối với giới quý tộc châu Âu, khoan dung cho đối thủ là lẽ  đương nhiên, còn tranh giành thì vẫn phải tranh giành. Vài năm sau Henry II lại tiếp tục dẫn quân đi đánh chiếm. Lúc này tuổi Henry II đã lớn, đã có bản lĩnh hơn nhiều và đánh bại được Stephen.

Nhưng kết quả bất ngờ hơn là Henry II đã ký một hiệp ước với Stephen, theo đó ngôi vương vẫn thuộc về Stephen, còn Henry II trở thành Thái tử, khi hết thời Stephen thì Henry II sẽ lên ngôi.

Có lẽ nhiều người sẽ nghĩ: khó khăn lắm mới giành được chiến thắng, vậy mà chỉ có thể đóng vai người tiếp quản quyền lực thì không đáng!

Xin kể thêm một trận chiến đầy kịch tính nữa: Thế hệ sau của hai người con vua Edward III nước Anh là Công tước Lancaster và Công tước York đều muốn nối ngôi vương nước Anh, vì thế mà xảy ra nội chiến. Nhưng kết cục cuộc chiến lại là hai bên nảy sinh tình cảm, cuối cùng Henry VII của gia tộc Lancaster đã lấy Elizabeth của York. Sau khi kết hôn thì hai gia tộc tuyên bố hợp nhất, mở ra triều đại Tudors.

Trong truyền thống chính trị châu Âu có nét đặc thù: Khi Quốc vương bị phế truất ngôi vương thì vẫn được đối đãi tôn trọng, đây cũng là hiện thân của tinh thần hiệp sĩ. Vì thế mà trong đấu tranh quyền lực ở châu Âu thường không có chuyện “nhổ cỏ tận gốc”.

Tinh thần nghĩa hiệp

Giới quý tộc châu Âu thà chịu hậu quả “nuôi ong tay áo” chứ không muốn đánh mất nghĩa khí của mình. Năm 1688, William III đánh bại James II. William III là con rể của James II, nhưng ông cảm thấy rằng ngôi vương phải là của mình, do đó chiếm ngôi vương nước Anh của James II, bắt nhạc phụ trở thành tù nhân. Ông nhốt nhạc phụ trong một lâu đài gần biển, và để lại một chiếc thuyền nhỏ cạnh lâu đài. Sau đó James II đã dùng chiếc thuyền này trốn sang châu Âu.

Năm sau, James II tổ chức một đội lính đánh thuê đến hy vọng giành lại ngai vàng của mình. Thời điểm này William III đang có chiến tranh với Pháp, trong tình cảnh nhạc phụ quay trở lại tấn công, William III phải quay sang ứng phó và đã đánh bại được quân của nhạc phụ James II, nhưng hệ quả là thảm bại trong cuộc chiến với Pháp.

Như một sử gia từng nói: “Mặc dù sự du nhập của thuốc súng đã dẫn đến phế bỏ tầng lớp hiệp sĩ, nhưng tinh thần thượng võ và lý tưởng hiệp sĩ vẫn được lưu truyền lại trong văn hóa phương Tây hiện đại”. Tinh thần hiệp sĩ này chính là một phần của tinh thần quý tộc, trở thành như một lý tưởng đạo đức, có ảnh hưởng lâu dài đến tính cách của người phương Tây.

Dù thời kỳ lịch sử đó đã qua đi, nhưng truyền thống tinh thần quý tộc này vẫn được giữ lại trong giới chính trị Tây phương. Ví dụ trong chiến tranh giữa miền Nam và miền Bắc nước Mỹ, trước tình cảnh quân miền Nam sắp thất bại, có người đề nghị đưa quân ẩn mình trong các nhà dân, vào trong vùng rừng núi để dùng chiến thuật đánh du kích. Nhưng tướng Robert E. Lee chỉ huy tối cao quân miền Nam tại thời điểm đó đã không đồng ý, ông nói: “Chiến tranh là nghiệp của người lính, là nhiệm vụ của chúng ta, không được đẩy trách nhiệm này vào người dân vô tội. Cho dù ta là tướng bại trận cũng không thể dùng cách này, nếu phải dùng sinh mạng của mình để đổi lấy bình an cho bách tính miền Nam thì ta thà lựa chọn trở thành tội phạm chiến tranh và chịu hành quyết còn hơn”.

Đối thủ của ông khi đó chính là Tổng tống Lincoln nổi tiếng của nước Mỹ sau này, khi đó thống soái Lincoln đã cho thấy thái độ cao thượng đầy chất quý tộc. Ông cho rằng sự thù hận giữa miền Bắc và miền Nam phải hòa giải chứ không nên kết thêm ân oán, vì thế đã nói với tướng Robert Lee rằng, ngài cũng đã đến tuổi nghỉ hưu, nên về quê hương nghỉ ngơi đi. Vậy là tướng Lee được trở về trang viên của mình an hưởng trong vinh quang, viết hồi ký để lại cho hậu thế.

Còn rất nhiều “viên kim cương” nằm trong tinh thần quý tộc Tây phương mà chúng ta chưa hiểu hết, ví như ý thức gánh vác trách nhiệm. Thủa thơ ấu, tỉ phú Rockefeller rất nghèo khổ, ông không hút thuốc, không uống rượu, không có điều kiện để đi đến rạp xem một bộ phim, giống như người cha của ông, mỗi khoản chi tiêu ông đều ghi lại trong một cuốn sổ nhỏ. Nhưng họ tiết kiệm chứ không keo kiệt, vì họ rất hào phóng trong hoạt động quyên góp vì cộng đồng. Ví dụ, người mà tất cả chúng ta đều rất quen thuộc là tỉ phú

Bill Gates là người đã mang tất cả tài sản cá nhân tặng cho xã hội. Vừa tiết kiệm lại vừa hào phóng chính là nét hấp dẫn của tinh thần quý tộc.

Tinh thần này, có thể gọi là hào phóng, nhưng từ góc độ khác cũng có thể cho là tinh thần gánh vác trách nhiệm, đó là ý thức trách nhiệm xã hội. Có thể nói đây chính là tinh thần đáng biểu dương nhất trong văn hóa phương Tây ngày nay.

Ví dụ, nghề tàu biển phương Tây có quy tắc bất thành văn: khi một con tàu gặp nguy cơ bị đắm chìm thì thuyền trưởng phải là người cuối cùng rời khỏi tàu, hoặc thuyền trưởng phải lựa chọn bị chìm theo cùng con tàu, đây cũng chính là tinh thần gánh vác trách nhiệm thừa kế từ tinh thần quý tộc còn lưu giữ lại.

Trong phim Titanic, trong lúc con tàu đang chìm, vị thuyền trưởng đã đi vào phòng của mình lựa chọn cùng chìm theo tàu, đây cũng chính là tinh thần gánh trách nhiệm. Nhân lúc con tàu còn chưa chìm, vị thuyền trưởng đã đề nghị một ban nhạc lên boong tàu diễn tấu nhằm xoa dịu tâm trạng của mọi người. Sau khi diễn tấu xong thì vị nhạc trưởng cúi chào tất cả mọi người. Khi con tàu từ từ chìm xuống, vị nhạc trưởng dù thấy mọi người muốn rời bỏ đi nhưng ông vẫn ngồi yên vị và kéo một khúc nhạc mới, tiếng nhạc đã khiến mọi người dừng lại. Mọi người bắt tay nhau, chia sẻ niềm quý trọng nhau, vị nhạc trưởng lên tiếng: “Có thể được hợp tác cùng mọi người trong tối nay là niềm vinh hạnh của cuộc đời tôi”.

Đây cũng là một minh chứng thuyết phục của tinh thần quý tộc.

Thực chất của tinh thần Quý tộc

Trong tác phẩm “Tuyển tập Dân ca Anh quốc”, tác giả đã mô tả những quan sát về giới quý tộc Anh như sau: “Quý tộc chân chính không xem trọng tiền bạc… Tinh thần giới quý tộc Anh chú trọng phẩm cách cao quý, chính trực, không tư lợi, không ngại khó khăn, thậm chí hy sinh bản thân vì người khác, đó là tinh thần xem trọng niềm vinh dự…”

Tinh thần quý tộc không có mối quan hệ gì với các điều kiện vật chất. Ví như chuyện công nhân thang máy làm việc tại các tòa nhà cao cấp, họ phải ăn mặc đẹp đẽ và gọn gàng thì mới dám đi mở thang máy cho khách, đây cũng chính là thể hiện cái tinh thần quý tộc.

Hay tiêu biểu như những người lao động vất vả nhưng dựa vào nguồn thu nhập ít ỏi của mình mà giúp đỡ người khác sa cơ lỡ vận hơn như trẻ mồ côi, người già neo đơn…, có thể nói là họ đã có được tinh thần quý tộc. Vì thế, tinh thần quý tộc nhiều khi cũng rất gần chúng ta, mỗi người chúng ta đều có thể thực hành để có được tinh thần này.

Từ “noble” trong tiếng Anh, ngoài hàm nghĩa “quý tộc” còn có nghĩa “xuất thân cao quý”, “cao thượng”, “vĩ đại”, “huy hoàng”…

“Tinh thần quý tộc” dĩ nhiên cũng không được độc quyền, những người dân bình thường chỉ cần không ngừng nỗ lực xây dựng và giữ vững phẩm cách bản thân thì hoàn toàn có thể hãnh diện mình cũng có tinh thần quý tộc.

Nhiều người ngày nay thường hiểu tinh thần quý tộc là có nhà cao cửa rộng, xe sang, người đẹp cặp kè, dùng xa xỉ phẩm châu Âu, con cái du học nước ngoài… Kiểu tôn sùng lối sống quý tộc này phần nhiều là tôn sùng mặt hình thức của cuộc sống quý tộc, là tôn sùng kim tiền, như thế là sa đà vào bề nổi rồi.

Ba trụ cột Quan trọng của tinh thần Quý tộc

– Một là tinh thần đào luyện văn hóa, chống chủ nghĩa tôn sùng vật dục, xây dựng tinh thần văn hóa và tình cảm đạo đức cao quý.

– Hai là tinh thần gánh vác trách nhiệm, trở thành tinh anh trong xã hội, nghiêm khắc với mình, quý trọng danh dự, giúp đỡ những kẻ yếu thế, gánh vác trách nhiệm xã hội và quốc gia.

– Thứ ba là có tinh thần tự do, ý chí độc lập, dám nói không với kim tiền và quyền lực. Chỉ khi có tinh thần tự chủ một cách có lý trí và đạo đức mới có thể vượt qua được cạm bẫy xu thời,  không trở thành nô dịch cho quyền lực chính trị.

Một tinh thần quý tộc đích thực cần sự tương ứng về đạo đức, học thức và hành vi, nếu không, cho dù có quyền lực tràn đầy, tiền của chất đống, cũng không thể xếp vào hàng ngũ quý tộc.

Vì đó là tinh thần của phẩm hạnh cao thượng, là sống trong sạch, lịch thiệp, có tôn nghiêm; là không vì lợi ích trước mắt mà quay lưng lại tín nghĩa. Trên ý nghĩa này, tinh thần quý tộc không quan hệ gì với của cải. Tinh thần quý tộc không đồng nghĩa với giàu có về của cải, giàu có về của cải không có nghĩa sẽ thành quý tộc. Vì tinh thần quý tộc không thể dùng tiền mà mua được.

Nguồn: Tri Thức Trẻ

-->Đọc tiếp...

Người đặt tên cho các đường phố Sài Gòn trước 1975 và ý nghĩa của chúng

Vũ Linh Châu - Nguyễn Văn Luân 

Từ lâu, tôi đã có dịp bày tỏ lòng ngưỡng mộ và khâm phục về việc đặt tên cho các đường phố tại Sài Gòn vào năm 1956, ngay sau khi chúng ta dành được độc lập từ tay thực dân Pháp. Vì đây là một công việc quá xuất sắc và quá hoàn thiện, nên tôi vẫn đinh ninh rằng đó phải là một công trình do sự đóng góp công sức và trí tuệ của rất nhiều người, của một ủy ban gồm nhiều học giả, nhiều sử gia, nhiều nhà văn, nhà báo…

Nhưng thật là bất ngờ, bất ngờ đến kinh ngạc, khi qua tài liệu đính kèm của tác giả Nguyễn Văn Luân, chúng ta được biết kiệt tác của lịch sử này đã được hoàn thành bởi… một người. Người đó là ông Ngô Văn Phát, Trưởng Phòng Họa Đồ thuộc Tòa Đô Chánh Sài Gòn.

Nhà văn Thuần Phong Ngô Văn Phát và việc đặt tên đường phố Sài Gòn

Trong những năm làm việc tại Tòa Đô Chánh Sài Gòn, tôi có dịp góp phần trông coi việc xây dựng và tu bổ đường xá, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Tây (Chợ Lớn) gồm 6 quận 5, 6, 7, 8, 10 và 11, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Đông (Sài Gòn) gồm 5 quận 1, 2, 3, 4 và 9. Hàng ngày họp với các ông cai lục lộ phụ trách từng khu vực, nghe báo cáo đường thì ngập nước sau cơn mưa, đường thì có ổ gà, nhựa đường tróc hết trơ lớp đá xanh đá đỏ nền đường, đường thì dân xây cất trên lộ giới tràn ra lề đường, nên tôi gần như thuộc lòng tên hơn 300 con đường.

Qua bao nhiêu năm lịch sử của thành phố, hầu hết đều có tên Tây như:

Boulevard Charner

Boulevard Galliéni

Boulevard Kitchener

Boulevard Norodom v.v

Sau hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 chính quyền Pháp bàn giao cho Chính Phủ Bảo Đại, với Thủ Tướng Ngô Đình Diệm.

Để đánh dấu việc giành độc lập từ tay người Pháp, Toà Đô Chánh Sài Gòn được lệnh gấp rút thay thế toàn bộ tên đường từ tên Pháp qua tên Việt trong khoảng thời gian ngắn nhất. Trong lịch sử của các thành phố có bao nhiêu lần đổi tên hàng loạt toàn bộ các con đường như thế này? Có lẽ vô cùng hiếm hoi.

Việc đối chiếu tên các danh nhân trong lịch sử 4000 năm để đặt tên đường sao cho hợp lý không phải dễ. Chỉ nghĩ đơn thuần, khi dùng tên Vua “Trần Nhân Tôn” và Tướng “Trần Hưng Đạo”, người làm dưới trướng của Vua, để đặt tên cho 2 con đường thì đường nào to và quan trọng hơn? Câu hỏi nhỏ như vậy còn thấy không đơn giản, huống chi cân nhắc cho ngần ấy con đường trong một thời gian gấp rút thật không dễ.

Lúc bấy giờ công việc này được giao cho Ty Kỹ Thuật mà Phòng Hoạ Đồ là phần hành trực tiếp. May mắn thay cho thành phố có được nhà văn Ngô Văn Phát**, bút hiệu Thuần Phong, có bằng Cán Sự Điền Điạ lúc ấy đang giữ chức Trưởng Phòng Hoạ Đồ.

Năm 1956, sau hơn ba tháng nghiên cứu, ông đã đệ trình lên Hội Đồng Đô Thành, và toàn bộ danh sách tên đường ấy đã được chấp thuận. Khi tôi vô làm năm 1965 và hàng ngày lái xe đi công trường, đụng chạm với các con đường mới cảm nhận được sự uyên bác về lịch sử của ông. Nhìn những tên đường trên họa đồ, khu nào thuộc trung tâm thành phố, khu nào thuộc ngoại ô, đường nào tên gì và vị trí gắn bó với nhau, càng suy nghĩ càng hiểu được cái dụng ý sâu xa của tác giả.

Các đường được đặt tên với sự suy nghĩ rất lớp lang mạch lạc với sự cân nhắc đánh giá bao gồm cả công trạng từng anh hùng một lại phù hợp với địa thế, và các dinh thự đã có sẵn từ trước. Tác giả đã cố gắng đem cái nhìn vừa tổng quát lại vừa chi tiết, những khía cạnh vừa tình vừa lý, đôi khi chen lẫn tính hài hước, vào việc đặt tên hiếm có này. Tôi xin kể ra đây vài thí dụ, theo sự suy đoán riêng của mình, bởi vì ông có nói ra đâu, nhưng tôi thấy rõ ràng là ông có ý ấy:

• Đầu tiên là những con đường mang những lý tưởng cao đẹp mà toàn dân hằng ao ước: Tự Do, Công Lý, Dân Chủ, Cộng Hoà, Thống Nhất. Những con đường hoặc công trường này đã nằm ở những vị trí thích hợp nhất.

• Đường đi ngang qua Bộ Y Tế thì có tên nào xứng hơn là Hồng Thập Tự.

• Đường de Lattre de Tassigny chạy từ phi trường Tân Sơn Nhất đến bến Chương Dương đã được đổi tên là Công Lý, phải chăng vì đi ngang qua Pháp Đình Sài Gòn. Con đường dài và đẹp rất xứng đáng. Ba đường Tự Do, Công Lý và Thống Nhất giao kết với nhau nằm sát bên nhau bên cạnh dinh Độc Lập.

• Đại Lộ Nguyễn Huệ nằm giữa trung tâm Sài Gòn nối từ Toà Đô Chánh đến bến Bạch Đằng rất xứng đáng cho vị anh hùng đã dùng chiến thuật thần tốc phá tan hơn 20 vạn quân Thanh. Đại Lộ này cũng ngắn tương xứng với cuộc đời ngắn ngủi của ngài.

• Những danh nhân có liên hệ với nhau thường được xếp gần nhau như Đại Lộ Nguyễn Thái Học với đường Cô Giang và đường Cô Bắc, cả ba là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hoặc đường Phan Thanh Giản với đường Phan Liêm và đường Phan Ngữ, Phan Liêm và Phan Ngữ là con, đã tiếp tục sự nghiệp chống Pháp sau khi Phan Thanh Giản tuẫn tiết.

• Những đại lộ dài nhất được đặt tên cho các anh hùng Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản, Lê Lợi và Hai Bà Trưng. Mỗi đường rộng và dài tương xứng với công dựng nước giữ nước của các ngài.

Người đặt tên cho các đường phố Sài Gòn trước 1975 và ý nghĩa của chúng

• Đường mang tên Lê Lai, người chịu chết thay cho Lê Lợi thì nhỏ và ngắn hơn nằm cận kề với đại lộ Lê Lợi.

• Đường Khổng Tử và Trang Tử trong Chợ Lớn với đa số cư dân là người Hoa.

• Bờ sông Sài Gòn được chia ra ba đoạn, đặt cho các tên Bến Bạch Đằng, Bến Chương Dương, và Bến Hàm Tử, ghi nhớ những trận thuỷ chiến lẫy lừng trong lịch sử chống quân Mông Cổ, chống Nhà Nguyên của Hưng Đạo Đại Vương vào thế kỷ 13.

• Cụ Nguyễn Du, mà thầy đồ Thiệp, người dạy học vỡ lòng cho tôi, khi nói chuyện với cha tôi, bao giờ cũng gọi với danh xưng Cụ Thánh Tiên Điền. Cuốn truyện Kiều của cụ ngày nay được chúng ta dùng như là khuôn mẫu cho tiếng Việt, khi có sự tranh luận về danh từ hay văn phạm, người ta thường trích một câu Kiều làm bằng. Vậy phải tìm đường nào đặt tên cho xứng? Tôi thấy con đường vừa dài vừa có nhiều biệt thự đẹp, với hai hàng cây rợp bóng quanh năm, lại đi ngang qua công viên đẹp nhất Sài Gòn, vườn Bờ Rô, và đi ngang qua Dinh Độc Lập, thì quá xứng đáng. Không có đường nào thích hợp hơn. Tuyệt! Vườn Bờ Rô cũng được đổi tên thành Vườn Tao Đàn làm cho đường Nguyễn Du càng thêm cao sang.

• Vua Lê Thánh Tôn, người lập ra Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú, cũng cho mang tên một con đường ở địa thế rất quan trọng, đi ngang qua một công viên góc đường Tự Do, và đi trước mặt Toà Đô Chánh.

• Trường nữ Trung Học Gia Long lớn nhất Sài Gòn thì, (trớ trêu thay?), lại mang tên ông vua sáng lập nhà Nguyễn. Trường nữ mà lại mang tên nam giới! Có lẽ nhà văn Thuần Phong muốn làm một chút gì cho trường nữ Trung Học công lập lớn nhất thủ đô có thêm nữ tính, nên đã đặt tên hai đường song song nhau cặp kè hai bên trường bằng tên của hai nữ sĩ: Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm. Chùa Xá Lợi nằm trên đường Bà Huyện Thanh Quan thấy cũng nhẹ nhàng.

• Thẳng góc với hai đường Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm là đường Hồ Xuân Hương. Ba nữ sĩ nằm bên cạnh nhau, thật là có lý, nhưng có lý hơn nữa có lẽ là đường Hồ Xuân Hương đi ngang qua bệnh viện Da Liễu. Tác giả những câu thơ “Vành ra ba góc da còn thiếu, Khép lại hai bên thịt vẫn thừa” mà cho mang tên đường có bệnh viện Da Liễu có lẽ cũng xứng hợp.

Ông Nhà Văn – Trưởng Phòng Họa Đồ quả là sâu sắc.

Rất tiếc là lúc vào làm việc thì Thuần Phong Ngô Văn Phát đã về hưu nên tôi không được hân hạnh gặp mặt. Mãi sau này mới có dịp đọc tiểu sử của ông, mới hết thắc mắc làm sao chỉ là một công chức như tôi mà ông đã làm được việc quá xuất sắc và hi hữu này.

Cũng chuyện đặt tên đường

Vua Lê Thánh Tôn đã mở mang bờ cõi nước ta từ Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. Rồi sau đó, chúa Nguyễn Hoàng và con cháu đã vượt đèo Cù Mông, đánh chiếm Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, vĩnh viễn xóa sổ nước Chiêm Thành khỏi bản đồ thế giới. Rồi còn tiếp tục mang về cho dân tộc cả một đồng bằng Nam Phần mênh mông bao la, từ Đồng Nai đến Cà Mau, Rạch Giá, Hà Tiên, Phú Quốc…

Cũng phải kể luôn cả “Hoàng Triều Cương Thổ” (vùng đất mà thực dân Pháp dành riêng cho các vua nhà Nguyễn) là vùng Cao nguyên Trung phần trù phú màu mỡ hiện nay. Dĩ nhiên công cuộc mở mang bờ cõi này cũng bao gồm cả các quần đảo Hoàng Sa và Truờng Sa nữa.

Nghĩa là hơn một nửa diện tích đất liền của Việt Nam hiện nay là do dòng họ của Chúa Nguyễn Hoàng đã mang về cho dân tộc Việt Nam!

Riêng Chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần, là người đã có công rất lớn trong công cuộc Nam Tiến của dân tộc Việt Nam. Đặc biệt là Chúa Hiền Vương đã đóng góp rất nhiều công sức trong việc bình định và chinh phục vùng đất Gia Định ngày xưa. Gia định ngày xưa bao gồm Biên Hòa, Long Khánh, Bà Rịa, Vũng Tàu, Tây Ninh, Phước Long, Bình Long, Long An, Mỹ Tho, Gia Định, Sài Gòn… bây giờ. Cho nên chính phủ Việt Nam Cộng Hòa đã lấy tên của Ngài để đặt cho một trong hai con đường chính từ hướng Bắc dẫn vào trung tâm Thành Phố Sài Gòn. (Chế độ sau này đã thay Hiền Vương bằng tên của Võ Thị Sáu – Đường Nguyễn Hoàng bị đổi thành Trần Phú…).

Loại bỏ tên của Chúa Nguyễn Hoàng, của Chúa Hiền Vương và các vị ân nhân của dân tộc trong công cuộc Nam Tiến ra khỏi bản đồ Sài Gòn và các thành phố Miền Nam là điều mà tục ngữ ca dao bình dân gọi là “ăn cháo, đá bát”.

Đấy là chưa nói tới giấc mộng… Tây Tiến chưa thành. Hai vị trung thần nhà Nguyễn là Lê Văn Duyệt và Trương Minh Giảng đã mở mang bờ cõi nước ta tới tận biên giới… Thái Lan bây giờ, đã thiết lập thêm một Trấn mới là Trấn Tây Thành, (hai Trấn kia là Trấn Bắc Thành và Trấn Gia Định Thành). Phải chăng chính vì vậy mà ngay từ khi vừa giành được chủ quyền từ tay thực dân Pháp, hai con đường lớn từ trung tâm Sài Gòn hướng về Bà Quẹo để sang thẳng đất Miên qua ngả Gò Dầu, đã được mang tên hai vị Anh Hùng Tây Tiến nổi danh này. Đó là đường Trương Minh Giảng và đường Lê Văn Duyệt. Phải chăng đó cũng như là một nhắc nhở cho các thế hệ mai sau về một sứ mạng chưa thành, một “Mission unaccomplished”…

Tiểu sử nhà văn Ngô Văn Phát:

Thuần Phong Ngô Văn Phát
hình phụ bản Như Việt Lưu

Nhà văn, nhà họa đồ Ngô Văn Phát, bút hiệu Thuần Phong, Tố Phang, Đồ Mơ, sinh ngày 16-10-1910 tại huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu.

Thuở nhỏ ông học ở Bạc Liêu, Sài Gòn, đậu bằng Thành Chung rồi nhập ngạch họa đồ ngành công chánh. Ông ham thích văn chương từ ngày còn ngồi trên ghế nhà trường, từng có thơ đăng trên Phụ Nữ Tân Văn, họa mười hai bài Thập Thủ Liên Hoàn của Thương Tân Thị… Có lúc ông dạy Việt Văn tại trường Pétrus ký Sài Gòn.

Năm 1957 ông có bài đăng trên bộ Tự điển Encyclopedia – Britannica ở Luân Đôn (Anh Quốc). Đó là chuyên đề Khảo cứu về thành phố Sài Gòn.

Năm 1964 chuyên đề Ca dao giảng luận in trên tạp chí Trường Viễn đông Bác cổ ở Paris (sau in thành sách ở Sài Gòn). Cùng năm này Trường Cao học Sorbonne (Paris), ông cũng có chuyên đề Nguyễn Du et la métrique populaire (Nguyễn Du với thể dân ca) trong bộ sách nhan đề: Mélanges sur Nguyen Du (Tạp luận về Nguyễn Du).

Những năm 70 ông được mời giảng môn Văn học dân gian tại Đại học Văn khoa, Sư phạm Huế và Cần Thơ.

Ông mất trong năm 1983 tại Sài Gòn.

-->Đọc tiếp...

Chuyện trạng Bùng đưa hạt giống cây ngô từ Trung Quốc về Việt Nam

Cây ngô đã trở thành ngũ cốc quen thuộc của người dân đất Việt, nhưng để đưa được giống ngô về Việt Nam là cả một câu chuyện ly kỳ mà không phải ai cũng biết.

Trong dân gian có truyền thuyết rằng Phùng Khắc Khoan là người đầu tiên đưa giống ngô từ Trung Quốc về Việt Nam khi ông đi sứ nhà Minh vào năm 1597.

Phùng Khắc Khoan sinh năm 1528 ở làng Bùng, xã Phùng Xá, huyện Thạnh Thất, tỉnh Hà Tây. Ông chính là người em cùng mẹ khác cha với người anh là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phùng Khắc Khoan là người học rộng tài cao, thông hiểu khoa thuật số, lại sống giữa thời loạn lạc nên rất chăm lo cứu dân giúp nước, dân gian vẫn gọi ông là Trạng Bùng vì ông sinh ở làng Bùng.

(Ảnh minh họa)

Ly kỳ chuyện đưa hạt giống về Việt Nam

Năm 1597, khi đã gần 70 tuổi, Phùng Khắc Khoan vẫn được tin tưởng cử đi sứ nhà Minh để xin cầu phong cho vua Lê Thế Tông. Trên đường đi sứ, ông luôn tìm hiểu cách làm ăn của người dân ở mỗi địa phương đi qua, nhằm giúp cho dân mình khi trở về nước.

Dạo ấy, vào cuối tháng Ba, trên các sườn đồi, sườn núi bạt ngàn, chỗ nào ông cũng thấy trồng một thứ cây xanh ngắt một màu. Phùng Khắc Khoan không biết đó là cây gì, lấy làm lạ lắm, bèn lân la dò hỏi. Mãi sau ông mới biết đó là “ngọc mễ” (tức gạo ngọc), thứ ngũ cốc hạt to gấp mấy lần hạt gạo, ăn thay gạo rất bùi. Ông nghĩ bụng, người dân ở đây có tới hàng vạn, hàng triệu người sống bằng thứ “gạo ngọc” quý giá này, vậy phải tìm cách đưa về nước trồng.

Đến kinh thành, nhà Minh có ý khinh thường không tiếp, phái đoán của ông phải nằm trực ở ngoài dịch xá. Phùng Khắc Khoan liền làm 36 bài thơ chúc thọ rồi nhờ quan Tể Tướng tiến dẫn. Đọc thơ, vua Minh Thần Tông hết lời ca ngợi, biết đây là nhân tài hiếm có nên mới mời ông vào gặp mặt.

Nhờ tài năng đối đáp cùng học vấn uyên bác của Phùng Khắc Khoan mà vua nhà Minh mới nhân nhượng nhiều điều. Lúc sắp về, nhà Vua thết đãi ông một bữa yến sào, Phùng Khắc Khoan nói: “Thưa Đức Vua, bấy lâu nay tôi ăn ‘ngọc mễ’ đã quen dạ, xin phép được ăn thay yến”.

(Ảnh minh họa)

Vua Minh sai người đưa hầu ông mọt bát “ngọc mễ” bung. Mọi người ăn tiệc yến vui vẻ, riêng ông vẫn ăn “ngọc mễ” bung ngon lành. Ông còn xin vua Minh cho đem theo “ngọc mễ” để ăn dọc đường. Vua Minh bằng lòng.

Trên đường về, mỗi ngày Phùng Khắc Khoan ăn một bữa, nhịn một bữa, dành dụm để đem về làm giống. Nhưng về đến cửa ải Nam Quan, bỗng phía trước có một tốp lính nai nịt gọn gàng, phóng ngựa tới.

Sứ giả nhà Minh lễ phép nói: “Thưa tiên sinh! Lệnh nhà vua không cho đem hạt ‘ngọc mễ’ nào ra khỏi biên giới. Đây là pháp lệnh, xin tiên sinh hiểu cho.”

Phùng Khắc Khoan lúc này bàng hoàng cả người, không biết phải làm sao. Ông vốn muốn đưa giống “ngọc mễ” này về giúp người dân. Giả như lúc còn ở kinh thành mà Phùng Khắc Khoan biết được lệnh cấm này, thì ông còn có thể dùng tài năng của mình mà thuyết phục nhà vua cho đem hạt giống về nước. Thế nhưng đã gần đến biên giới rồi, không lẽ bây giờ lại phải quay ngược trở lại kinh thành hỏi xin vua Minh.

Không còn cách nào khác, ông đành bốc lấy một nắm bỏ vàọ túi áo, còn bao nhiêu dỡ cả xuống đường, trước mặt sứ giả, rồi đánh xe đi. Đến quãng đường vắng, ông ra lệnh cho tất cả mọi người dừng lại và nói: “Bên này có giống gạo quý, dễ trồng, thu hoạch cao, thế nào cũng phải đưa về một ít làm giống. Mỗi người phải mang về kì được hai hạt. Các ông lại đây nhận lấy!”

Để đảm bảo đưa được hạt giống về nước, ông còn nhấn mạnh: “Đây là quốc pháp, không ai được làm mất. Ai không làm tròn bổn phận, phải chịu tội nặng”. Mọi người loay hoay tìm cách giấu “ngọc mễ”.

Đến cửa ải Nam Quan, lính tráng nhà Minh khám xét rất kỹ, nắn từ đầu đến chân, mở cả hành lý ra. Khi không tìm thấy gì, viên quan coi ải mới tỏ vẻ nhã nhặn: “Thưa tiên sinh! Xin thứ lỗi cho chúng tôi việc làm hồ đồ này. Vả lại đấy là lệnh vua”.

Đến lúc qua ải Nam Quan, khi cửa quan từ từ khép lại, mọi người mới thấy mình nhẹ nhõm như vừa trút được gánh nặng. Họ hồ hởi đến nộp lại “ngọc mễ” cho ông. Riêng người lính đi tiền trạm vẻ mặt lo lắng, bần thần. Mọi người đã nộp xong mà anh ta vẫn đứng ì ra đó.

Ông bèn bảo: “Nộp đi!”

Anh lính lúng túng: “Thưa… thưa…”

Ông vội hỏi: “Thưa gì? Sao, làm mất rồi hả?”

Anh lính sợ hãi thanh minh: “Thưa… con đi trước, đến cửa Nam Quan bị khám kĩ quá. Hắn bóp má, nhòm lỗ mũi, vạch lỗ tai, con sợ quá nuốt mất!”

Mọi người cười ồ cả lên.

Thế là hạt “ngọc mễ” được đưa vào nước ta từ hồi ấy. Vì giống này lấy từ đất Ngô, nên Phùng Khắc Khoan gọi là “cây ngô”. Cũng chính ông là người nhân giống cây ngô này cho người dân cả nước.

Mãi về sau này, năm 1723, một vị quan khác là ông Trần Thế Vinh, người huyện Tiên Phong (Sơn Tây) khi đi sứ nhà Thanh cũng lấy được một ít hạt “ngọc mễ” mang về trồng.

-->Đọc tiếp...

Hoàng Cầm với Lá Diêu Bông

Nhà thơ Hoàng Cầm

Thy Nga

Thơ Hoàng Cầm rất giàu nhạc điệu. Hoàng Cầm từng nói trong một cuộc phỏng vấn: Nhạc điệu như là thứ đã hình thành sẵn trong lòng ông nên vang lên rất tự nhiên qua những vần thơ.

So tuổi yêu đương thì có lẽ, Hoàng Cầm dẫn đầu, không những với người thường, mà cả với giới nghệ sĩ: lên 8, Hoàng Cầm đã biết yêu, say mê một thiếu nữ gần gấp đôi tuổi mình! Một mối tình đơn phương nhưng mê đắm.

Ông thuật lại câu chuyện:

“Ngày ấy, mẹ tôi bán hàng xén. Một lần từ tỉnh lỵ trọ học về thăm nhà, tôi nhìn thấy chị mua hàng. Trong ánh nắng chiều, chị hiện ra trước mắt tôi, đẹp rực rỡ như một thiên thần! Từ đó, trái tim tôi lao đao, choáng ngợp vì chị.

Lúc trước, mỗi thứ Bảy, tôi về thăm nhà một lần. Từ khi biết chị Vinh thì cứ đến thứ Tư và thứ Bảy là tôi mua vé tàu về quê, để được gặp chị, để lẽo đẽo đi theo, chỉ để ngắm thôi!

Cứ thế … đến năm tôi 12 tuổi, một hôm, thấy chị rẽ xuống ruộng, bới các bụi cây ven bờ. Tôi hỏi chị tìm gì. Chị nhìn vào mắt tôi, nói “Chị tìm cái lá … (tôi không nhớ là chị gọi cái lá gì nữa) đứa nào tìm được, ta gọi làm chồng” .

Tôi cảm thấy người nóng ran lên, nghĩ đó là một cái lá gì kỳ diệu lắm …”

Và rồi, chị Vinh đi lấy chồng, lấy lẽ một ông Quản khố xanh. Năm năm sau, tình cờ gặp lại, chị Vinh cho biết đã có con với ông Quản nhưng rồi, ông theo người khác, ruồng bỏ và đuổi mấy mẹ con đi.

“Tôi ái ngại nhìn chị. Lúc này trong tôi không còn cái tình yêu say mê của thời thơ ấu, tôi chỉ cảm thấy thương cho một con người tiều tụy, nhan sắc tàn phai …”

“Lá Diêu bông” Phạm Duy phổ nhạc, Thái Hiền hát …

Mối tình u uẩn đó, Hoàng Cầm giữ trong lòng mãi tới năm 1959, tức là 25 năm sau, mới ghi lại qua những dòng thơ bài “Lá Diêu bông” .

“Lá Diêu bông” hay là chiếc lá huyễn hoặc, người đời theo đuổi mãi … hình như Hoàng Cầm đôi lần tìm thấy, nhưng người con gái mà ông yêu đến mức tôn thờ, vẫn bảo không phải …

Tôi thấy … thì cũng là một công việc tốt đẹp về phía Nhà nước ấy. Thế còn về phía chúng tôi, những người mà được giải thưởng đó, thì thấy nó là cái việc tất yếu phải đến, chỉ có cái nó đến hơi chậm! thế nhưng mà giờ, nó đến rồi thì cũng là rất vui thôi.

Hoàng Cầm trong kháng chiến. Từ trái: Trúc Lâm – Hoàng Cầm – Hoàng Tích Linh

Bài thơ chưa in nhưng đã lọt ra ngoài. Có người suy diễn là bài thơ này mang ẩn ý, Hoàng Cầm ám chỉ Đảng là “Chị” , nghệ sĩ là “Em” : người nghệ sĩ đem hết tâm sức ra giúp Đảng trong công cuộc kháng chiến nhưng rồi sau, đều cảm thấy như lý tưởng bị đánh mất! Do có sự diễn giải như vậy mà gây khổ cho tác giả.

Bài thơ “Lá diêu bông” bị coi là có “vấn đề” , Hoàng Cầm phải làm tờ kiểm điểm, rồi ở tù 18 tháng, bị đuổi khỏi Hội Nhà văn, cấm in và lưu hành tác phẩm.

Thọ bản án “Nhân văn Giai phẩm” Hoàng Cầm không sáng tác được gì. Mãi tới năm 2003, một số tác phẩm của ông gồm có thơ, truyện thơ kịch, và văn xuôi mới được in.

Trong tập Thơ, lại không có bài “Lá Diêu bông” mà chỉ có bài “Bao giờ nói hết chuyện Diêu Bông”

“Dẫu anh biết Diêu Bông không thực sao Diêu Bông cứ thức hồn em cứ sao băng mãi đường đêm cứ trăng lên đậu cành mềm xuân quê …”

“Lá diêu bông” Trần Tiến phổ nhạc, quý vị đang nghe Mạnh Đình hát với Như Quỳnh …

Ca khúc này không sát nguyên văn bài thơ, như là nhạc bản do Phạm Duy ở hải ngoại phổ vào năm 1985. Phải chăng vì Trần Tiến là người ở trong nước? tuy nhiên âm điệu dân ca, dễ hát đã làm cho bài của Trần Tiến (viết vào đầu các năm 90 khi đã có chính sách “Đổi mới” ) phổ biến rộng rãi.

Đến tháng Ba năm nay, 2007 thì đột nhiên có tin là Hoàng Cầm cùng với Lê Đạt, và Trần Dần, Phùng Quán (hai người này đã qua đời) được trao giải Văn học Hồ Chí Minh.

Món tiền thưởng là 60 triệu đồng, không hiểu có mua lại được mấy mươi năm đời người, nhất là đối với người nghệ sĩ không được phô triển tài năng của mình. Thật đáng tiếc cho tinh hoa nước nhà!

Nay đã 85 tuổi, sức khỏe suy yếu, lại không nghe rõ nhưng nhà thơ Hoàng Cầm đã vui vẻ trả lời các câu hỏi của chúng tôi. Cảm tưởng khi lãnh giải Hồ Chí Minh? ông nói: “Tôi thấy … thì cũng là một công việc tốt đẹp về phía Nhà nước ấy. Thế còn về phía chúng tôi, những người mà được giải thưởng đó, thì thấy nó là cái việc tất yếu phải đến, chỉ có cái nó đến hơi chậm! thế nhưng mà giờ, nó đến rồi thì cũng là rất vui thôi.”

Thy Nga: Vâng thưa Cụ, thế còn với hai người đã khuất, không có mặt để mà lãnh thì gia đình của họ có đến nhận lãnh giải thưởng, hay như thế nào ạ?

Hoàng Cầm: À … những người đã khuất thì cũng là những bạn thân của tôi: ông Trần Dần và ông Phùng Quán. Sau khi nhận cái giải thưởng đó thì tôi cũng rất buồn.

Buồn là vì hai bạn đó không còn sống để mà được thấy cái giải thưởng Nhà nước phát cho mình vì như thế nghĩa là Nhà nước thừa nhận những tài năng, những khả năng ở trong thơ ca, nhất là trong Văn, không còn cái gì vướng mắc nữa, thì đó là cái mà tôi, khi mất hai bạn đó rồi, tôi cũng rất buồn.

Còn thì tôi thấy gia đình, nhất là vợ con ông Trần Dần và ông Phùng Quán rất vui thành ra tôi cũng rất cảm động.

Thy Nga: Thưa Cụ, từ cái vụ án Nhân văn Giai phẩm, tới khi nào thì cuộc sống của Cụ và gia đình Cụ mới khả quan hơn?

Hoàng Cầm: Nó là cái vụ án mà đã gây cho chúng tôi những cái kỷ luật đấy! coi như là xóa đi rồi. Sau cái giải thưởng thì tất cả những cái gì gọi là còn thành kiến, cũng được xóa đi. Những cái gì mà người ta có thể hiểu nhầm về chúng tôi thì đến sau cái giải thưởng này, đã được giải tỏa hết.

-->Đọc tiếp...

Sự thâm thúy ẩn trong bài ca trù “Hồng Hồng Tuyết Tuyết”

Nghệ nhân ca trù Hà Thị Cầu

Nhạc sĩ Dân Huyền

Năm 2005 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội, trong liên hoan ca trù toàn quốc do Bộ Văn hóa – Thông tin tổ chức có 14 tỉnh, thành phố tham gia. Một vấn đề đặt ra về yêu cầu là các chiếu hát của những đơn vị ấy, khi trình diễn bắt buộc phải trình bày bài “Hồng Hồng Tuyết Tuyết” trước khi hát những bài sở trường quen thuộc của mình. Đây là một trong những bài mẫu mực về nghệ thuật và có giá trị tư tưởng tốt.

Từ trước đến nay, khoảng trên dưới 100 năm, những nhà nghiên cứu văn học và yêu thích nghê thuật ca trù đã biết khá rõ những bài thơ nói của tiến sĩ Dương Khuê (1839-1902) trong toàn bộ di sản văn chương và thơ ca của cụ ở nửa thế kỉ XIX trong thiên niên kỷ trước, nhưng ít ai đánh giá đúng giá trị đích thực phẩm chất Dương Khuê trong mảng văn chương được thể hiện bằng loại ca trù, đặc biệt là bài “Hồng Hồng Tuyết Tuyết”. Chúng ta chỉ biết cái nghĩa đen của lời ca mà không hiểu gì hoàn cảnh và tâm trạng của tác giả, bối cảnh lịch sử cụ thể mà cụ Dương Khuê đã trải qua.

Cụ Dương Khuê sinh năm Kỷ Hợi (1839), quê làng Vân Đình, tổng Phương Đình, tỉnh Hà Đông (nay là huyện Ứng Hòa, Hà Nội). Năm Mậu Thìn, niên hiệu Tự Đức 21 (1868) cụ thi Hội đỗ tiến sĩ, ngay sau đó được bổ nhiệm chức tri phủ Bình Giang, Hải Dương. Cụ bước vào quan trường, đến khi Tự Đức qua đời (16/6/1883) và Hòa ước mất nước ký giữa triều Nguyễn và Pháp (1883). Đó là giai đoạn 15 năm đầu trong cuộc đời làm quan của cụ có nhiều tâm trạng mà cụ đã gửi gắm trong bài ca trù “Hồng Hồng Tuyết Tuyết”. Năm 1867, cụ cáo quan về ở ẩn, và mất năm 1902, hưởng thọ 63 tuổi. Có thể dự đoán bài ca trù ấy được viết vào năm 1883 với đầy đủ những sự kiện lịch sử và tâm trạng của tác giả .

Qua nhiều tài liệu còn lưu lại thì bài ca trù “Hồng Hồng Tuyết Tuyết” về hình thức là bài thơ hát nói khá mẫu mực, bài có điệu Mưỡu 1 và 2 ở đầu, phần hát nói có 11 câu với 3 trổ cơ bản, ý tứ khúc chiết, rõ ràng, và không chỉ có một “nghĩa đen” mà nhà thơ còn gửi tâm trạng của mình với một “nghĩa ẩn dụ” trong đó. Đoạn mở đầu, tác giả viết:

Ngày xưa Tuyết muốn lấy chồng

Ông chê Tuyết bé, Tuyết không biết gì

Bây giờ Tuyết đã đến thì

Ông muốn lấy Tuyết, Tuyết chê ông già.

Nghĩa “đen” thì đã quá rõ, còn nghĩa “bóng” ta có thể hiểu là: Ngày xưa tôi là người trong trắng (như Tuyết) mới thi đỗ làm quan, muốn giúp vua nhưng bị chê là không biết gì (Dương Khuê dâng sớ lên Tự Đức phải quyết liệt với người Pháp, cụ bị chê là “Bất thức thời vụ” – Không hiểu thời cuộc). Bây giờ, tôi đã hiểu biết khôn ngoan, ông muốn dùng tôi thì tôi lại thấy ông già nua, nhu nhược (đầu hàng Pháp).

Tiếp đến phần hát, tác giả viết:

Hồng Hồng Tuyết Tuyết

Mới ngày nào chưa biết cái chi chi

Mười lăm năm thấm thoắt có xa gì

Ngoảnh mặt lại đã tới kì tơ liễu

Hồng Tuyết ngoài nghĩa “đen” là tên một cô đào hát hoặc hai cô đào hát, còn chứa đựng cái nghĩa “bóng” mà tác giả gửi gắm.

Phần này theo nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, nhà thơ Trần Huyền Trân, nhà báo Tô Dũng đã có chung nhận xét là: Mới ngày nào bước vào quan trường ta như cánh chim. Hồng bay tung hoành nào có biết cái chi chi, thấm thoắt cuộc đời làm quan đã 15 năm (1868 – 1883) mới đó bây giờ nhìn lại cũng đã khôn ngoan, trưởng thành rồi.

Cười cười nói nói sượng sùng

Mà bạch phát với hồng nhan chừng ái ngại

Khi Tự Đức lên ngôi vua (1847) ở tuổi 19, còn ít tuổi (lúc đó Dương Khuê chỉ là đứa trẻ 8 tuổi ham chơi). Nay vua hứa “gả bán” tôi cho người Pháp thì tôi đã già (trước khi Tự Đức mất 16/6/1883, Hòa ước mới được lập xong, nó công nhận cuộc bảo hộ của Pháp ở Nam Bộ và cho đặt công sứ Pháp ở các tỉnh Bắc Kỳ mới chính thức “gả bán”). Trước thực trạng ấy cả vua tôi đều sượng sùng, thẹn đến đỏ mặt (hồng nhan) và lo buồn đến bạc tóc (bạch phát) thật là ái ngại…

Cuối bài tác giả đã viết:

Riêng một thú thanh sơn đi lại

Khéo ngây ngây dại dại với tình

Đàn ai? Một tiếng dương tranh

Chữ thanh sơn ở đây muốn chỉ triều đinh lúc bấy giờ, còn dương tranh được hiểu là những cuộc tranh đấu đã nổi lên ở Bắc Kỳ (năm 1883 Hà Nội, Nam Định đã có các cuộc nổi dậy chống Pháp, viên đại tá Henri Riviere bị tử trận ở Cầu Giấy, Hà Nội). Chữ dương tranh, không phải là đàn tranh vì trong hát ca trù người ta đã sử dụng đáy cầm (dàn đáy). Vậy đoạn này hiểu là: Sau hòa ước bán nước 1883, vua quan nhà Nguyễn chỉ còn biết đi đi lại lại trong triều đình của mình như một thú vui ngây dại. Trong khi đó thì những cuộc nổi dậy chống Pháp ở Bắc Kỳ đã diễn ra như một tiếng cảnh tỉnh (ở đây tác giả mượn tiếng đàn).

Xem như vậy, bài ca trù “Hồng Hồng Tuyết Tuyết” có hai nghĩa. Ngoài mối tình “trái khoáy” của một ông già với một cô đào trẻ, tác giả Dương Khuê còn gửi gắm tâm trạng của mình. Chính tâm trạng ấy cũng đủ làm nổi bật phẩm chất cao quý của một nhà nho, một viên quan đương thời trong sạch, có tấm lòng yêu nước, trăn trở với thế sự éo le lúc đó của đất nước.

Thông qua giai điệu âm nhạc, mà chủ yếu chỉ vẻn vẹn mấy nốt chính là Si, Sol, Sị, Sị sol, Si. Người nghệ nhân nhạc công đàn Đáy đã rất khéo biến hóa để tôn thêm cho lời thơ bay bổng và đi vào lòng người.

-->Đọc tiếp...

Điện ảnh Mông Cổ : Dồi dào, nhưng còn mong manh

Công chúng Liên hoan Vesoul 2018 đã có dịp khám phá nền điện ảnh Mông CổJ.F. Maillot

Thanh Phương

Liên hoan Điện ảnh châu Á Vesoul lần thứ 24 (30/01 đến 06/02/2018), đã chọn Mông Cổ là khách mời danh dự để công chúng ở liên hoan này có dịp khám phá một nền điện ảnh rất dồi dào, nhưng lại ít được biết đến ở nước ngoài.

Để hiểu được sự hình thành và phát triển của nền điện ảnh Mông Cổ, ta phải trở ngược lại lịch sử của quốc gia thảo nguyên mênh mông này. Từ cuối thế kỷ 17, Mông Cổ đã chấp nhận sống dưới sự đô hộ nhà Thanh và nhờ giao thương giữa người Hán với nước ngoài ngày càng được mở rộng, mà phim ảnh đã được du nhập vào Mông Cổ ngay từ đầu thế kỷ 20.

Sau khi nhà Thanh sụp đổ, các lãnh đạo vùng Ngoại Mông tuyên bố độc lập và xích gần lại đế chế Nga, đồng thời họ khuyến khích chiếu rộng rãi các phim của Nga trên toàn cõi Mông Cổ. Đến năm 1921, Đảng Nhân dân Mông Cổ, tiền thân của Đảng Cách mạng Nhân dân Mông Cổ, đánh đuổi toàn bộ lực lượng Trung Quốc, lập một chính phủ liên minh và Mông Cổ trở thành quốc gia chư hầu đầu tiên của Liên Xô ở châu Á chọn đi theo mô hình Xô Viết.

Vào thời đó, có đến 86% dân số Mông Cổ là dân du mục. Do ảnh hưởng của nước Liên Xô láng giềng, chính phủ Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ đã quyết định dùng điện ảnh như là một công cụ để giáo dục quần chúng, cho nên họ đã đầu tư rất nhiều vào nền nghệ thuật thứ bảy và dĩ nhiên kèm theo đó là những biện pháp kiểm duyệt gắt gao về nội dung.

Vì Mông Cổ từng là một nước chư hầu của Liên Xô, cho nên không có gì đáng ngạc nhiên khi bộ phim dài đầu tiên trong lịch sử nước này là do một đạo diễn người Nga, Iliya Trauberg, dàn dựng. Đó là bộ phim « Đứa con trai của Mông Cổ ». Nội dung phim dựa theo một truyện cổ của Mông Cổ và lần đầu tiên đời sống của dân du mục chăn cừu được đưa lên màn ảnh lớn. Khi được chiếu vào năm 1936, « Đứa con trai của Mông Cổ » đã được công chúng Mông Cổ tán thưởng nồng nhiệt, ai cũng vui mừng được xem một phim với toàn bộ diễn viên và êkíp kỹ thuật là người Mông Cổ.

Thế nhưng, do bị xem là có ý đồ chính trị và phô bày quá nhiều nghi lễ Phật Giáo, cho nên phim này sau đó đã bị cấm chiếu cho đến khi chế độ Cộng Sản sụp đổ ở Mông Cổ vào năm 1992, trong khi tờ New York Times vào thời đó đã xếp « Đứa con trai của Mông Cổ » là một trong 100 bộ phim hay nhất trong lịch sử điện ảnh thế giới.

« Đứa con trai của Mông Cổ » đã là một trong 15 bộ phim được giới thiệu tại Liên hoan Vesoul, tiêu biểu cho nền điện ảnh Mông Cổ từ thập niên 1930 đến thập niên 1990. Để chọn ra 15 tác phẩm tiêu biểu đó, giám đốc nghệ thuật của Liên hoan Vesoul, ông Bastian Meiresonne đã phải xem đến 236 trong tổng cộng khoảng 400 bộ phim hiện có của Mông Cổ và đó cũng là lần đầu tiên ông khám phá nền điện ảnh nước này :

« Tôi vô cùng ngạc nhiên vì tôi đã tìm thấy một nền điện ảnh Mông Cổ liên tục tồn tại từ năm 1935, với trung bình 6 phim ra mắt khán giả mỗi năm, có chất lượng rất tốt. Tôi cũng khám phá Mông Cổ từng là một quốc gia « xã hội chủ nghĩa », không bị Nga chiếm đóng, mà là một nước chư hầu của Liên Xô. Họ đã tận dụng mối quan hệ gần gũi với nước Matxcơva, gởi các đạo diễn tương lai sang Nga để họ được đào tạo theo trường phái Nga, mà theo tôi là một trong những trường phái điện ảnh xuất sắc nhất thế giới, đặc biệt là vào thời thập niên 1930, 1940. Do họ cũng được tiếp cận những phương tiện kỹ thuật rất dồi dào của Nga, cho nên Mông Cổ đã xây dựng được một nền điện ảnh trình độ cao từ những thập niên 1950, 1960.

Chính vì vậy mà tôi đã không biết phải chọn lựa như thế nào, vì có quá nhiều tuyệt tác được sản xuất từ thập niên 1950. Vẫn như mọi khi, đầu tiên chúng tôi để trái tim của mình tự chọn lựa. Bất kể đạo diễn là ai, phim được sản xuất năm nào, do ai thủ vai, trong ê kíp chúng tôi, ai thấy thích phim nào thì cứ chọn.

Trong số 263 phim đã xem, tôi chọn ra khoảng 40 phim. Suy cho cùng, tôi thấy điện ảnh Mông Cổ vào thời trước 1992, tức là thời Nhà nước bao cấp, lại thú vị hơn nhiều so với những phim được quay từ đó cho đến nay. Trong số 40 bộ phim được sàng lọc ban đầu, có khoảng 30 phim được quay vào thập niên 1930, nhưng cuối cùng tôi đã quyết định tuyển lựa những phim từ năm 1935 đến 1992. Tôi dự kiến là vài năm nữa, liên hoan Vesoul sẽ dành một phần riêng cho các phim Mông Cổ từ 1992 đến ngày nay, vì tôi thấy thời kỳ này cũng có rất nhiều tác phẩm có giá trị.

Sau đó, đến giai đoạn thứ hai, chúng tôi phải chọn lọc dựa theo chất lượng của bản phim, để xem những phim nào có thể được chiếu trên màn ảnh lớn hay không. Tôi đã phải đến tận nơi để làm việc đó. »

Theo lời ông Bastian Meiresonne, khác với nhiều nước châu Á, có một điều thuận lợi là Mông Cổ vẫn còn lưu giữ các phim của họ :

« Rất may có những kho lưu trữ phim ở Mông Cổ, đó là một điều hiếm thấy ở một nước châu Á, vì nhiều nước ở khu vực này như Lào, Thái Lan hay Indonesia, không có những kho lưu trữ phim như vậy, hoặc các bản phim không được bảo quản tốt như vậy trong nhiều năm. Ở đó, người Nga, và nhất là người Mông Cổ, đã lưu giữ toàn bộ các phim. Vấn đề là các bản phim 35 mm nay đã quá cũ, đang trong tình trạng rất tồi tệ. Lần đầu tiên đối với liên hoan Vesoul, chúng tôi đã có sự hỗ trợ tài chính của đại sứ quán Pháp tại Oulan Bator để scan lại các phim 35mm. Cụ thể là chúng tôi dùng máy vi tính để quay lại phim 35mm để chuyển thành một file tin học có thể được sử dụng để chiếu trong rạp. »

Nguyên là một sử gia chuyên về Mông Cổ, cô Laura Nikolov, giám đốc Alliance française ở Oulan Bator, là người đích thân giúp ông Bastian Meiresonne một tay:

« Nói chung, đại sứ quán Pháp vẫn đóng góp cho nền điện ảnh Mông Cổ và trong khuôn khổ Liên hoan Vesoul chúng tôi hỗ trợ tài chính cho việc phục chế các phim cũ của Mông Cổ, giúp một tay cho giám đốc nghệ thuật của Vesoul, khi ông đến tận nơi để tuyển lựa phim và làm việc với các nhà chuyên môn của Mông Cổ. Chúng tôi cũng đã hỗ trợ việc đưa một đạo diễn Mông Cổ đến dự Liên hoan Vesoul.

Phía Mông Cổ rất vui mừng khi thấy 15 bộ phim của họ được chiếu lần đầu tiên tại Pháp và châu Âu, những bộ phim phản ánh nền điện ảnh Mông Cổ thế kỹ 20. Đó là những phim dành cho nhiều đối tượng : cho những người say mê điện ảnh, vì có những phim với chất lượng nghệ thuật rất cao, cho những người muốn tìm hiểu đất nước và lịch sử Mông Cổ, vì có những phim phản ánh những biến chuyển của quốc gia này trong thế kỹ 20. Chẳng hạn như việc thi hành chính sách hiện đại hóa vào thập niên 1950, khi Mông Cổ còn là chư hầu của Liên Xô, qua những phim nói về đề tài y tế, tôn giáo. Qua đó chúng ta cũng thấy rõ ảnh hưởng của Liên Xô vào thời đó. »

Nhưng thời hoàng kim của điện ảnh Mông Cổ đã chấm dứt cùng với sự tan rã của Liên Xô, kéo theo sự sụp đổ của chế độ Cộng sản ở Mông Cổ. Tuy không còn bị kiểm duyệt nữa, nhưng các nhà làm phim thời hậu Cộng sản nay không thể trông chờ vào chính phủ để có nguồn tài chính. Hiện nay, Mông Cổ là một trong 10 quốc gia sản xuất phim hàng đầu châu Á, với khoảng 50 phim mới ra mắt khán giả mỗi năm. Thế nhưng, nền công nghiệp điện ảnh của nước này vẫn còn rất mỏng manh và nhà nước cũng vẫn không giúp đỡ gì nhiều.

Từng là giám khảo của Liên hoan Vesoul 2017 và năm nay cũng được mời đến đây, nữ đạo diễn Mông Cổ Byambasuren Davaa, tác giả của các bộ phim như « Hai con ngựa của Thành Cát Tư Hãn », thì gặp may mắn hơn, vì bà hiện sống tại Đức, có nhiều điều kiện hơn các đồng nghiệp trong nước :

« Khi bắt đầu sự nghiệp điện ảnh, khi còn ở Mông Cổ, dĩ nhiên là tôi gặp rất nhiều khó khăn. Nhưng vào cuối thập niên 1990, khi sang định cư tại Đức, tôi đã có thể quay các phim với nguồn hỗ trợ tài chính từ nhiều quỹ điện ảnh. Tôi quả là gặp may hơn nhiều so với các đồng nghiệp trong nước.

Có thể nói là tôi thuộc về một thế hệ đạo diễn Mông Cổ hoạt động rất tích cực. Có một hiện tượng rất đặc biệt là Mông Cổ chỉ có 3 triệu dân, thế mà mỗi năm lại sản xuất khoảng 50 phim. Nhưng vẫn phải nghĩ đến tương lai, các đạo diễn Mông Cổ phải có những trao đổi với bên ngoài, họ phải có dịp ra nước ngoài, phải tham gia vào một liên hoan phim quốc tế. Tôi nghĩ rằng việc giới thiệu các phim Mông Cổ tại Pháp lần này sẽ đóng một vai trò quan trọng trong tiến trình đó. »

Bà Enkhzaya Jamsran, đại diện của Tổ chức Phát triển Điện ảnh Mông Cổ (MongolFilm Developement Foundation), có mặt tại Liên hoan Vesoul, tỏ ý mong muốn là nhà nước Mông Cổ dành một ngân sách cho điện ảnh:

« Trước thời điểm đó, ngành điện ảnh vẫn được nhà nước hỗ trợ tài chính rất nhiều. Nhưng nay, đúng là các đạo diễn Mông Cổ gặp rất nhiều khó khăn trong việc làm phim. Chính vì vậy mà nhiều tổ chức đã được thành lập để hỗ trợ cho việc phát triển bền vững nền điện ảnh Mông Cổ. Riêng tổ chức MongolFilm Developement Foundation của chúng tôi đang nỗ lực quảng bá phim ảnh ra toàn thế giới và tạo điều kiện cho những trao đổi quốc tế.

Hiện có rất nhiều dự án phim, nhưng một số phim không thể được thực hiện do thiếu ngân sách. Một số đạo diễn vì quá say mê nên đã phải cầm cố nhà cửa để có tiền làm phim. Chúng tôi thật sự hy vọng là chính phủ Mông Cổ hiểu ra vấn đề, dành ra một ngân sách hàng năm, ít ra là tài trợ cho việc thực hiện các phim lịch sử của Mông Cổ. »

-->Đọc tiếp...

Loài kiến : « Những chiến lược gia đáng gờm »

Một con kiến Megaponera đang tha con mồi về tổ sau một trận "quyết chiến".Wikimedia Commons

Minh Anh

Dân gian có câu : « Kiến tha lâu cũng đầy tổ », hàm ý chỉ sự chăm chỉ, cần cù rồi cũng được đền bù xứng đáng. Thế nhưng, với nhà nghiên cứu Erik Frank, loài kiến còn có nhiều đặc tính thú vị khác. Khi quan sát cuộc chiến giữa loài kiến và mối tại Bờ Biển Ngà, Erik Frank phát hiện ra rằng kiến còn là những binh gia tuyệt vời và có một dịch vụ « quân y » rất hiệu quả.

Không phải giống kiến nào cũng có những « thói quen nhà binh » kiểu ấy. Đặc tính « quân nhân » này đặc biệt chỉ có ở giống kiến có tên khoa học là Megaponera analis, giống kiến Hạ Sahara, những giống kiến càng to khỏe, có chiều dài đôi khi lên đến 2cm. Đây là một trong những giống kiến được cho là rất « hiếu chiến ».

Sau 29 tháng bám lấy tổ kiến từ sáng đến tối, Erik Frank đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ sinh học, chuyên ngành nghiên cứu về Kiến tại trường đại học Wurzburg (Đức) vào tháng Giêng năm 2018, và cho đăng liên tiếp 5 bài nghiên cứu trên một tạp chí khoa học rất có uy tín của Anh, Proceeding B.

Nghiên cứu của anh về giống kiến Megaponera analis khiến báo Le Monde (14/03/2018) phải thốt lên đây quả là « những binh gia đáng gờm ». Quá trình đi săn mồi, tấn công mồi, các công tác hậu chiến của Megaponera chẳng khác gì một chiến dịch quân sự bao gồm các bước : Thăm dò đối thủ, bố trí quân lực, dàn trận, khai chiến, thu gom chiến lợi phẩm, thu nhặt "thương phế binh" và chăm sóc bệnh binh.

Trả lời phỏng vấn Le Monde, anh Erick Frank cho biết điều gì đã thôi thúc anh nghiên cứu về loài kiến này :

« Trong khoảng một tháng, tôi đã nhận thấy rằng những con khỏe mạnh tha về tổ những con bị thương. Nhưng tôi không biết là phát hiện này có thật sự là mới hay không và vì lúc ấy tôi cũng không có mạng Wifi để kiểm chứng, cũng như điện thoại để hỏi giáo sư. Thế là tôi cứ tiếp tục quan sát.

Những con kiến bị thương đó rồi sẽ thế nào ? Ai chuyển chúng đi và bằng cách nào ? Trong một hành trình dài ra sao ? Loài kiến này sẽ tổ chức tấn công như thế nào, bao nhiêu chiến binh, tỷ lệ thương vong trong giao chiến là bao nhiêu ? Để rồi ba tháng sau đó, khi giáo sư của tôi trở về, ông ấy tỏ ra có hứng thú. Ông ấy hỏi ngay là tôi có muốn làm tiến sĩ hay không ».

Xác định mồi và bố trí lực lượng

Với giống kiến Megaponera, miếng mồi ngon nhất chính là mối. Thế nhưng, tổ chức tấn công ổ mối lại không dễ chút nào. Những ụ mối, theo như cách ví von của giới khoa học, giống như là những vương cung thu nhỏ, thành trì vững chắc, có hệ thống điều hòa không khí tự nhiên, và lại rất hòa nhập với môi trường.

Nhưng giống kiến vùng Hạ Sahara này lại hiểu rất rõ là, để có thức ăn, loài mối phải bò ra khỏi cứ địa của mình, đi gom nhặt các vật liệu chết (lá cây, cành, vỏ cây) để cung cấp dinh dưỡng cho những luống nấm của mình. Mối buộc phải tìm chọn cho mình một địa điểm, phủ lên đấy một lớp mai bằng đất để tránh nắng và đương nhiên là cả những kẻ săn mồi, đồng thời nối điểm kiếm ăn với ổ mối bằng một con đường hầm.

Do đó, việc truy tìm địa bàn kiếm ăn của mối chính là nhiệm vụ đầu tiên của kiến "trinh sát". Khi phát hiện được mục tiêu, những con kiến này tiếp cận cẩn trọng, một cách từ từ, để thẩm định số lượng mối được triển khai. « Kiến dọ thám phải tỏ ra thật kín đáo, bởi vì nếu như những con mối canh gác phát hiện ra, chúng sẽ phát tín hiệu báo động và tất cả các con mối sẽ quay về nơi trú ẩn ».

Một khi đã thu thập đầy đủ các thông tin, kiến trinh sát trở về tổ để gây dựng một đạo quân mà nó cần. Khoảng từ 100 đến 600 con sẽ được huy động, xếp hàng hành quân. Đi đầu đàn là kiến trinh sát, nối theo sau là hai hàng sĩ quan phụ trách đánh dấu đường đi bằng cách tiết ra chất pheromone. Kế đến là những con kiến « to », còn có nhiệm vụ bảo vệ tiền tuyến của lực lượng chủ đạo. Phần quân còn lại đi ở phía sau theo từng hàng 4 con, được bọc hậu bởi những con « to » khác.

Dàn trận và giao chiến

Khi đã áp sát mục tiêu, kiến bắt đầu dàn trận. Những con kiến to có thân dài 2cm được xếp vào vị trí tiên phong. Ai tung tín hiệu tấn công ? Điều này anh Erik Frank vẫn chưa rõ. Nhưng bất thình lình cả đội kiến « lớn » cùng lao lên đánh. Mục tiêu là gì ? Phá tan lớp đất phủ do mối dựng nên. Nhiệm vụ được hoàn thành một cách chóng vánh. Tiếp đến là đợt tấn công của những con kiến nhỏ hơn, nhưng đôi càng có đến 5mm cơ bắp.

Về phía loài mối, chúng cũng phải tổ chức phản công, chia thành hai giới. Những chú lính mối có đôi hàm to khỏe xung trận chặn kẻ thù một cách kiên cường, trong khi những con mối thợ tìm cách trở về hầm để đào thoát.

« Hành động kháng cự của chú lính mối thật là anh hùng. Chúng cắn ở bất kỳ đâu có thể, cắt đứt càng và râu, ôm chặt lấy bụng kiến, và không buông ra nữa. Nhưng có những con kiến khác đến tăng viện, chúng cào cấu để cho mối phải nhả ra, đến lượt chúng cắn lại, cho đến khi nào con mối đầu gần lìa thân… Và kiến bao giờ cũng là kẻ thắng trận và tiếp tục lao vào những con mối thợ còn lại. Nhưng đương nhiên, kiến cũng phải trả một cái giá khá cao ».

Theo ghi nhận của Erik Frank, sau mỗi trận như thế, ít nhất có đến 1/3 quân kiến bị thương trong một cuộc giao chiến chỉ kéo dài từ 10-15 phút.

Vận chuyển phế binh

Chính vào lúc này, điều đáng ngạc nhiên nhất diễn ra. Đứng ngoài trong suốt cuộc chiến, những con kiến to khỏe giờ lại bắt tay vào việc. Số thì tha về tổ chiến lợi phẩm, mỗi con có thể tha đến 6 con mối. Số khác thì chuyển thành lính cứu thương, vận chuyển những con kiến bị thương.

« Sau trận đánh, mỗi trận kéo dài từ 10-15 phút, các chú kiến không những bắt đầu thu gom chiến lợi phẩm là những con mối, mà còn thu nhặt cả những con kiến lính bị thương, những con bị mất một hay hai càng. Những con này sau trận đánh đã tiết ra loại chất pheromone để cầu cứu kiến cứu thương đến hỗ trợ. Nhờ vào loại hóa chất này kiến cứu thương có thể đến xem những con bị thương, ngậm chúng vào miệng và tha chúng về tổ ».

Những con nào bị thương quá nặng, mất hơn 3 càng thì đành chấp nhận số phận hẩm hiu bị bỏ rơi. Một sự sàng lọc đòi hỏi sự tham gia của chính những con kiến bị thương. Chúng sẽ không phát đi tín hiệu hóa học nào, cũng như không chấp nhận vị thế ưu tiên.

Anh Erik Frank lưu ý : « Đó không phải là một sự hy sinh tình nguyện, một hành động tự phát. Những con kiến này không thể đứng dậy và phát tín hiệu tuyệt vọng được. Nhưng cách hành xử này, mang tính tập thể, dựa trên một cơ chế rất đơn giản, lại có vẻ rất hiệu quả ».

Dịch vụ quân y hiệu quả

Một khi về đến tổ, trách nhiệm được giao lại cho các con kiến « bác sĩ quân y ». Chúng sẽ chăm sóc những con kiến « phế binh » đó như thế nào ? Đến đây, các nhà khoa học Đức đành phải dùng đến một thiết bị camera cực kỳ nhỏ để quan sát 6 ổ kiến được gây dựng trong phòng thí nghiệm.

Những con kiến đóng vai trò « bác sĩ » này phải hành động nhanh và tỉ mỉ, bởi vì chúng chỉ có một giờ để chữa trị, do các vết thương lành sẹo rất nhanh và tình trạng nhiễm trùng sẽ lan toàn thân. Chúng rửa sạch các vết bẩn hay gỡ bỏ những phần còn thừa của mối còn dính trên vết thương bằng cách liếm thật nhiều lên đấy, theo như giải thích của nhà khoa học với đài phát thanh Radio Canada.

« Ngay ở trong các tổ kiến, có những điều mà chúng tôi đã quan sát thấy và chúng tôi cho rằng đây là điều mới mẻ : đó là những con kiến cũng biết chăm sóc vết thương cho con khác, như là dùng móng để lau chùi vết thương hoặc phòng ngừa vết thương bị viêm nhiễm.

Tôi không chắc liệu có thể nói đó là một sự chữa trị thuốc thang hay không bởi vì có thể đó là những chất phòng ngừa giúp rửa vết thương, lau chùi đất, có rất nhiều khả năng để phòng ngừa sự viêm nhiễm. Tuy nhiên, người ta không rõ là vết thương đó đã bị viêm nhiễm rồi hay chưa và các con kiến khác có chăm sóc chống viêm nhiễm bằng chất kháng sinh hay không »

Một thế hệ thuốc kháng sinh tương lai ?

Một câu hỏi khác cũng được Erik Frank và ông K. Eduard Linsenmair, giáo sư hướng dẫn đặc biệt quan tâm : Hiệu quả chữa trị như thế nào ? Để tìm hiểu vấn đề này, nhóm nghiên cứu đã chọn ra 120 con kiến « phế binh » chỉ mất có hai càng và chia làm ba nhóm : Một số không được điều trị, số khác được đặt vào môi trường vô khuẩn và số còn lại được hưởng chế độ điều trị. Kết quả là : « 80% trong nhóm đầu đều chết trong vòng 24 giờ, 20% tử vong trong nhóm thứ hai và duy chỉ có 10% tử vong trong nhóm thứ ba ».

Kết quả nghiên cứu này của Erik Frank được giới khoa học chuyên nghiên cứu về kiến trên thế giới hoan nghênh. Đây là lần đầu tiên, người ta có thể tập hợp các tài liệu chứng minh một cách khoa học về việc kiến chăm sóc trực tiếp các vết thương cho các con khác đồng loại.

« Chính xác là như vậy. Đây là lần đầu tiên người ta đã nhìn thấy một hệ thống, các bác sĩ, có thể gọi như vậy, cùng với các xe cứu thương của các con kiến. Bởi vì bình thường ra, các con vật chỉ tự chăm sóc các vết thương của bản thân, ví dụ con tinh tinh tự chăm sóc vết thương của nó. Thế nhưng, chăm sóc vết thương cho các con khác thì đây là lần đầu tiên, người ta quan sát thấy được một hệ thống chăm sóc có tổ chức hẳn hoi. »

Erik Frank cho biết thêm trong quá trình làm nghiên cứu sau đại học tại trường đại học Lausanne Thụy Sĩ, anh hy vọng có thể tìm ra lời giải cho những câu hỏi : Những nạn nhân đó chết vì cái gì, hay nói một cách khác bản chất của tình trạng nhiễm trùng là gì ? Thành phần nước dãi mầu nhiệm của kiến có gì ? Bản chất của việc điều trị là phòng bệnh hay chữa bệnh ? Những lời giải này có thể giúp các nhà sinh học khai mở hướng đi tìm ra những thế hệ thuốc kháng sinh mới.

-->Đọc tiếp...